Muốn chọn điểm ngắm cảnh trước khi đi, hãy làm ba bước tại nhà: đọc bản đồ địa hình để biết chỗ nào cao, chỗ nào bị núi che; xem ảnh vệ tinh để biết mặt đất thật có gì (rừng, ruộng, nhà, đường); rồi xoay mô hình 3D để "đứng thử" ở điểm định tới, xem tầm nhìn có thông không. Ba bước này mất chừng nửa tiếng nhưng giúp tránh việc leo một quả đồi mà khi lên tới nơi chỉ thấy cây che kín.
Bài này nói về nơi đứng. Còn chuyện giờ nào ánh sáng đẹp, hướng mặt trời ra sao thì tra thêm bằng ứng dụng xem mặt trời; hai việc nên làm cùng nhau.
Đọc đường đồng mức trong năm phút
Bản đồ địa hình vẽ các đường đồng mức, mỗi đường nối những điểm cùng độ cao. Chỉ cần nắm vài quy tắc là đọc được hình dạng mặt đất:
- Đường dày sát nhau: sườn dốc. Thưa: thoải. Một vách đứng gần như là một bó đường dính lại.
- Vòng kín nhỏ nhất: đỉnh đồi, đỉnh núi.
- Đường hình chữ V, mũi nhọn chỉ về phía cao: khe, thung lũng, nơi nước chảy. Mũi chỉ về phía thấp: sống núi, dông núi.
- Hai đỉnh nối nhau qua một chỗ thấp: yên ngựa. Đây thường là nơi đường đèo vượt qua, và là chỗ nhìn được sang hai phía.
Đọc khoảng cao đều (ví dụ 20 m hay 50 m giữa hai đường) ở chú thích bản đồ, bạn sẽ ước được mình phải leo bao nhiêu và chỗ đứng cao hơn vùng xung quanh bao nhiêu.
Những gì đường đồng mức nói với người ngắm cảnh
| Dấu hiệu trên bản đồ | Ý nghĩa thực địa | Gợi ý cho việc ngắm cảnh |
|---|---|---|
| Sống núi chạy dài, hai bên dốc | Tầm nhìn mở sang hai phía | Hợp ngắm cả bình minh lẫn hoàng hôn nếu sống núi chạy bắc – nam |
| Mỏm nhô ra ở rìa cao nguyên | Điểm nhìn xuống thung lũng | Điểm ngắm toàn cảnh tốt; kiểm tra có rào an toàn, không đứng sát mép |
| Thung lũng kín, đường đồng mức bao quanh | Lòng chảo | Sáng sớm dễ đọng sương; đứng trên vành chảo để nhìn xuống |
| Sườn dốc quay về hướng đông | Đón nắng sáng | Buổi sáng sườn sáng; buổi chiều chìm trong bóng |
| Sườn quay về hướng tây | Đón nắng chiều | Chụp chiều muộn để sườn núi có nắng xiên |
| Hồ dài, hẹp giữa hai dãy núi | Mặt nước được che gió | Sáng sớm lặng gió, dễ có phản chiếu |
Ảnh vệ tinh: biết mặt đất thật có gì
Đường đồng mức không cho biết trên đỉnh là đồi trọc hay rừng rậm. Ảnh vệ tinh làm việc đó. Khi xem, để ý:
- Màu xanh sẫm, mịn: rừng kín. Đứng trong đó thường không thấy gì. Cần tìm khoảng trống: rẫy, đồi cỏ, mỏm đá.
- Vệt sáng mảnh: đường mòn, đường đất. Nhưng có đường không có nghĩa là được phép đi.
- Mái nhà, cột điện, công trình: thứ dễ lọt vào khung hình mà ảnh trên mạng hay cắt đi.
- Bóng đổ: nhìn bóng của núi, cây trên ảnh vệ tinh để đoán ảnh được chụp giờ nào, mùa nào.
Cẩn thận ngày chụp của ảnh vệ tinh
Ảnh vệ tinh trên các bản đồ phổ biến có thể đã cũ vài năm. Một khu rừng có thể đã thành vườn, một quả đồi trống có thể đã có resort. Google Earth bản máy tính có chức năng xem ảnh theo năm, giúp biết ảnh đang xem chụp khi nào và so sánh thay đổi. Kết hợp với ảnh mới nhất người khác đăng có gắn vị trí để kiểm tra.
Mô hình 3D: đứng thử trước khi leo
Google Earth và chế độ 3D của nhiều ứng dụng bản đồ cho phép nghiêng góc nhìn, đặt mắt gần mặt đất. Cách dùng:
- Tìm điểm định đứng, hạ góc nhìn xuống ngang tầm mắt người.
- Xoay về hướng cảnh muốn chụp. Xem có ngọn đồi nào chen giữa không.
- Thử vài điểm lân cận: lùi một chút, sang trái một chút. Thường chênh vài chục mét là cảnh khác hẳn.
- Dùng công cụ vẽ đường và xem mặt cắt độ cao (elevation profile) giữa chỗ đứng và cảnh. Nếu có đoạn nào cao hơn đường thẳng nối mắt bạn với đỉnh núi xa, cảnh sẽ bị che.
Mô hình 3D được dựng từ dữ liệu độ cao, nên cây cối và nhà cửa thường không được thể hiện đúng. Nó cho biết núi có che núi không, nhưng không cho biết cây có che không. Ảnh vệ tinh và ảnh thực địa bù cho chỗ đó.
Khoảng cách và tiêu cự: cảnh xa trông bé thế nào
Một sai lầm hay gặp: chọn được điểm nhìn thấy dãy núi xa, nhưng tới nơi thì núi bé xíu trong ảnh. Có thể ước trước bằng phép tính đơn giản.
Một ngọn núi cao hơn chỗ bạn đứng 1.000 m, ở cách 10 km, sẽ chiếm góc nhìn khoảng 5,7 độ theo chiều dọc. Ống kính 24 mm trên cảm biến full-frame có góc nhìn dọc khoảng 53 độ, nên ngọn núi chỉ chiếm chừng một phần mười chiều cao khung hình. Muốn núi chiếm nửa khung, bạn cần tiêu cự dài gấp năm lần, cỡ 120 mm. Các con số này là để ước lượng, không phải công thức chính xác cho từng ống.
Độ cong Trái Đất ở khoảng cách xa
Ngắm rất xa, ví dụ từ đỉnh núi nhìn ra biển hay sang một dãy núi ở cách 50 km, độ cong Trái Đất bắt đầu đáng kể: phần chân của vật ở xa 50 km bị khuất khoảng gần 200 m nếu mắt bạn ở sát mặt đất (khúc xạ khí quyển làm con số thực tế nhỏ hơn đôi chút). Thêm vào đó, hơi nước và bụi làm cảnh xa mờ đi. Ở Việt Nam, những ngày nhìn thật xa thường là sau một đợt mưa hoặc gió mùa đông bắc tràn về, không khí khô và sạch.
Những thứ bản đồ không nói
- Quyền được vào: đường mòn trên bản đồ cộng đồng, như các bản đồ dựa trên OpenStreetMap, do người dùng vẽ; nó không có nghĩa là đường được phép đi. Vườn quốc gia có phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, khu quân sự, vùng biên giới, đất tư nhân đều không hiện rõ trên bản đồ thường. Gặp biển cấm thì không vào.
- Tình trạng đường: đường trên bản đồ có thể đã sạt lở, bị ngập mùa mưa. Hỏi người địa phương hoặc ban quản lý trước.
- Thời gian đi thực: ứng dụng tính thời gian đi bộ trên đường bằng. Đường núi dốc, trơn, đi chậm hơn nhiều, nhất là trong bóng tối lúc rạng sáng.
- Điều kiện an toàn: mép vực trên bản đồ chỉ là một bó đường đồng mức. Thực tế có thể là đá vụn, cỏ trơn.
Quy trình gọn cho một điểm ngắm mới
| Bước | Công cụ | Câu hỏi cần trả lời |
|---|---|---|
| 1. Khoanh vùng | Bản đồ địa hình | Chỗ nào cao hơn xung quanh, nhìn về hướng cảnh? |
| 2. Lọc | Ảnh vệ tinh | Chỗ đó có trống không, có đường hợp pháp không? |
| 3. Đứng thử | Mô hình 3D, mặt cắt độ cao | Tầm nhìn có bị núi che không? |
| 4. Đối chiếu | Ảnh có gắn vị trí của người khác | Thực tế có cây, nhà, dây điện gì? |
| 5. Ánh sáng | Ứng dụng xem mặt trời | Giờ nào nắng chiếu đúng hướng cảnh? |
| 6. Dự phòng | Bản đồ | Nếu điểm chính không được, điểm thứ hai ở đâu? |
Thử ngay lần tới
- Mở bản đồ có lớp địa hình, tìm một quả đồi gần nơi bạn sống. Đoán xem từ đỉnh nhìn được hướng nào, rồi lên kiểm tra. Lặp lại vài lần, mắt đọc bản đồ sẽ quen.
- Trước chuyến đi sắp tới, đánh dấu ba điểm ngắm ứng viên, xếp theo thứ tự ưu tiên.
- Dùng chế độ 3D, hạ góc nhìn sát mặt đất ở mỗi điểm và chụp màn hình hướng nhìn để so với thực tế khi tới nơi.
- Vẽ một đường từ chỗ đứng tới cảnh, xem mặt cắt độ cao. Nếu bị che, dịch chuyển điểm.
- Tải bản đồ ngoại tuyến cho cả vùng: trên núi thường mất sóng điện thoại.
- Ghi lại vị trí điểm đứng thật sự đẹp khi tới nơi, kèm hướng và giờ, để lần sau quay lại đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết từ một điểm có nhìn thấy núi xa không?
Vẽ một đường từ điểm đứng tới đỉnh núi trên Google Earth rồi xem mặt cắt độ cao. Nếu không có đoạn nào nhô cao hơn đường thẳng nối mắt bạn và đỉnh núi, tầm nhìn thông. Nhớ rằng mô hình không tính cây và nhà.
Đường đồng mức dày có nghĩa là gì?
Đường đồng mức dày sát nhau nghĩa là sườn dốc, thưa là sườn thoải. Một bó đường gần như dính vào nhau thường là vách đá đứng, cần tránh đứng ở mép.
Ảnh vệ tinh trên Google Maps có cập nhật không?
Có cập nhật nhưng không đều, nhiều nơi ảnh đã cũ vài năm. Google Earth bản máy tính cho xem ảnh theo năm để biết ngày chụp. Nên đối chiếu thêm ảnh mới người khác đăng.
Có nên đi theo đường mòn trên bản đồ không?
Chỉ đi khi chắc đó là đường được phép. Đường mòn trên bản đồ cộng đồng có thể dẫn vào vườn quốc gia, khu bảo vệ, đất tư nhân hoặc vùng biên giới. Hỏi ban quản lý, người địa phương trước, gặp biển cấm thì quay lại.
Ứng dụng nào giúp chọn điểm chụp phong cảnh?
Google Earth cho mô hình 3D và mặt cắt độ cao; các bản đồ địa hình dựa trên OpenStreetMap cho đường đồng mức; PhotoPills hay The Photographer's Ephemeris cho hướng mặt trời. Kết hợp cả ba thường đủ để lên kế hoạch.