Người Việt xưa đi ngắm cảnh theo một lối gọi là du ngoạn sơn thuỷ: lên núi, xuống sông, ở lại đủ lâu để cảnh "vào" lòng, rồi viết thành thơ, có khi khắc lên vách đá. Dấu vết còn rõ trong Côn Sơn ca của Nguyễn Trãi, bài thơ Lê Thánh Tông khắc trên núi ở vịnh Hạ Long năm 1468, dòng chữ "Nam thiên đệ nhất động" ở chùa Hương, hay Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan. Đọc lại những bài ấy, người ngắm cảnh hôm nay học được cách nhìn chậm, nghe nhiều và chọn đúng khoảnh khắc.
Gốc của thú sơn thuỷ: núi là nhân, nước là trí
Thú ngắm núi sông trong văn hoá chữ Hán có gốc rất xa. Sách Luận ngữ chép lời Khổng Tử: "Trí giả nhạo thuỷ, nhân giả nhạo sơn", người trí vui với nước, người nhân vui với núi. Từ đó, ngắm cảnh không chỉ là giải trí mà là một cách tu dưỡng: núi dạy sự vững, nước dạy sự linh hoạt.
Thơ Đào Uyên Minh thời Tấn có câu "Thái cúc đông ly hạ, du nhiên kiến Nam Sơn", hái cúc dưới giậu phía đông, thong thả thấy núi Nam. Cái hay là chữ "thong thả": núi không phải đích đến, núi tự hiện ra khi người ta đang làm việc khác, lòng đang yên. Ở Trung Hoa còn có khái niệm "ngoạ du", tức nằm mà đi chơi, gắn với hoạ sĩ Tông Bính thời Nam Triều: về già không leo núi được, ông vẽ núi treo trong phòng để ngắm.
Những ý niệm này theo sách vở vào Việt Nam, rồi gặp núi sông của Việt Nam mà thành một lối thưởng cảnh riêng.
Côn Sơn của Nguyễn Trãi: nghe suối như nghe đàn
Côn Sơn (nay thuộc TP Hải Phòng, trước là Hải Dương) gắn với thiền phái Trúc Lâm và với Nguyễn Trãi. Bài Côn Sơn ca mở đầu: "Côn Sơn hữu tuyền, kỳ thanh linh linh nhiên, ngô dĩ vi cầm huyền", Côn Sơn có suối, tiếng chảy róc rách, ta coi như tiếng đàn. Rồi tới đá: mưa rửa rêu phủ xanh, ta coi như chiếu êm.
Nguyễn Trãi không tả Côn Sơn bằng toàn cảnh. Ông tả bằng tiếng suối, mặt đá, bóng thông, bóng trúc, tức là những thứ chỉ cảm thấy được khi đã ngồi xuống. Đây là ngắm cảnh ở cự ly gần, bằng nhiều giác quan, ngược hẳn với thói quen đứng trên cao chụp toàn cảnh rồi đi.
Cùng vùng là Chí Linh, nơi thầy Chu Văn An về ở ẩn thời Trần. Núi Phượng Hoàng, Côn Sơn, Kiếp Bạc ở gần nhau, thành một vùng mà người xưa đi thăm theo cả mạch: viếng đền, viếng chùa, ngắm núi.
Thơ trên vách đá: Hạ Long, Kính Chủ, chùa Hương
Người xưa có thói quen đề thơ, đề chữ lên vách núi ở nơi cảnh đẹp. Đó là việc của vua chúa, quan lại, văn nhân, có lễ nghi, có thợ khắc, và nay nhiều bia khắc ấy đã thành di sản.
- Núi Bài Thơ ở Hạ Long: vua Lê Thánh Tông đi tuần biển, đề thơ khắc lên vách núi năm 1468. Về sau chúa Trịnh Cương cho khắc thêm bài hoạ vần. Tên núi Bài Thơ bắt nguồn từ đó.
- Động Kính Chủ (núi Dương Nham, nay thuộc TP Hải Phòng): trên vách có nhiều bia khắc qua nhiều thời, trong đó có thơ của Phạm Sư Mạnh, danh sĩ thời Trần. Nơi đây được xem như một "bảo tàng văn khắc" trên đá.
- Động Hương Tích ở chùa Hương: dòng chữ "Nam thiên đệ nhất động" (động đẹp nhất trời Nam) tương truyền do chúa Trịnh Sâm đề.
Hôm nay, đứng trước những vách đá này, cần hiểu đúng: người xưa khắc thơ trong khuôn khổ được phép và để lại tác phẩm. Người nay khắc tên lên đá là phá hoại di tích, bị xử phạt. Chuyện văn minh ở di tích có cả một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ một điều: thứ duy nhất nên để lại là dấu chân trên lối đi.
Đèo Ngang và ao thu: cảnh lớn, cảnh nhỏ
Bà Huyện Thanh Quan: cảnh nhuốm tâm trạng
"Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà / Cỏ cây chen đá, lá chen hoa." Hai câu mở đầu đã cho đủ: một nơi chốn (đèo Ngang, ranh giới cũ giữa hai miền, nay nằm giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị), một giờ (bóng xế tà, tức chiều muộn), và một tâm trạng (cô đơn của người đi xa). Cảnh trong thơ xưa hiếm khi chỉ là cảnh. Nó là chỗ để người đi gửi lòng.
Với người chụp ảnh, đây là bài học về giờ: chiều muộn ở đèo, nắng xiên, bóng dài, khói bếp xa xa. Bài thơ chọn đúng lúc cảnh có chiều sâu nhất.
Nguyễn Khuyến: cảnh làng cũng là cảnh
"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo." Bài Thu điếu không tả danh thắng nào. Đó là cái ao nhà ở làng quê Bắc Bộ. Nhưng nó thành một trong những bức tranh mùa thu quen thuộc nhất của văn chương Việt.
Bài học là: cảnh đẹp không cần nổi tiếng. Một ao nước lặng, chiếc thuyền nhỏ, lá vàng rơi, bầu trời xanh cao, nếu nhìn đủ kỹ, đủ đúng mùa, vẫn thành tác phẩm.
Những điều thơ xưa dạy người ngắm cảnh hôm nay
| Người xưa làm | Ví dụ trong thơ văn | Người ngắm cảnh hôm nay áp dụng |
|---|---|---|
| Ở lại lâu, ngồi xuống | Côn Sơn ca: tiếng suối, mặt đá, bóng thông | Chọn một chỗ ngồi hai mươi phút thay vì chạy ba điểm |
| Nghe cảnh, không chỉ nhìn | Tiếng suối như đàn, chuông chùa sớm | Tắt nhạc tai nghe, để ý âm thanh của nơi chốn |
| Chọn đúng giờ | "Bóng xế tà" ở đèo Ngang | Tra giờ mặt trời lặn, có mặt sớm |
| Chọn đúng mùa | Thu điếu, Thu vịnh | Mỗi vùng có mùa đẹp; đi đúng mùa quan trọng hơn đi xa |
| Thấy cảnh nhỏ | Ao làng, giậu cúc | Chụp chi tiết: rêu trên đá, lá trên mặt nước |
| Ghi lại bằng chữ | Thơ đề vịnh | Viết vài dòng ghi chú cạnh ảnh: giờ, gió, cảm giác |
Bộ cảnh đặt tên: tám cảnh, mười cảnh, hai mươi cảnh
Từ thú sơn thuỷ sinh ra thói quen gom cảnh đẹp thành bộ và đặt tên bốn chữ: địa danh cộng khoảnh khắc. Ở Việt Nam nổi tiếng có Hà Tiên thập cảnh của Mạc Thiên Tích ở thế kỷ 18 và Thần Kinh nhị thập cảnh của vua Thiệu Trị ở Huế. Nhiều làng, nhiều vùng cũng có "bát cảnh" riêng, thường ghi trong địa chí, gia phả hay truyền miệng.
Những bộ cảnh ấy là cách người xưa "quy hoạch" việc ngắm cảnh: mỗi cảnh một giờ, một mùa, một trải nghiệm. Hôm nay ta có ứng dụng xem giờ mặt trời, dự báo mây. Người xưa có thơ.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, đi đâu
- Côn Sơn – Kiếp Bạc: di tích quốc gia đặc biệt. Đi mùa thu hoặc mùa xuân, leo lên Bàn Cờ, ngồi nghe suối, rồi đọc lại Côn Sơn ca tại chỗ.
- Núi Bài Thơ: nhìn từ thành phố Hạ Long. Đừng tự leo lối mòn lên núi khi chưa có lối được phép; hãy ngắm từ xa, đọc nội dung bài thơ trên các tài liệu của ban quản lý vịnh.
- Sách: các tuyển tập thơ văn Lý – Trần, Nguyễn Trãi toàn tập, thơ Nôm Bà Huyện Thanh Quan, thơ Nguyễn Khuyến. Đọc kèm nguyên văn và bản dịch nghĩa để thấy chỗ hay của chữ.
- Tranh sơn thuỷ: xem tranh thuỷ mặc ở các bảo tàng mỹ thuật để hiểu cách người xưa bố cục núi, nước, khoảng trống. Người chụp phong cảnh học được rất nhiều từ đó.
Thử ngay lần tới
- Trước chuyến đi, tìm một bài thơ cổ viết về nơi bạn sắp tới. Mang theo, đọc to tại chỗ khi cảnh đúng giờ thơ tả.
- Ngồi xuống ở một chỗ trong hai mươi phút. Viết ra ba âm thanh bạn nghe thấy.
- Chụp một tấm toàn cảnh, rồi một tấm cận cảnh kiểu "mặt đá, bóng thông" của Nguyễn Trãi. So sánh xem tấm nào gợi nơi chốn hơn.
- Đặt cho cảnh bạn thích một cái tên bốn chữ theo lối xưa: địa danh và khoảnh khắc.
- Thử chụp một "ao thu" gần nhà: cảnh nhỏ, không nổi tiếng, nhưng đúng mùa và đúng giờ.
Câu hỏi thường gặp
Du ngoạn sơn thuỷ là gì?
Là thú đi chơi núi sông, thưởng thức cảnh thiên nhiên một cách thong thả của người xưa. Trong văn hoá chữ Hán, nó gắn với ý tu dưỡng tâm hồn, và thường đi kèm làm thơ, vẽ tranh, đề vịnh.
Bài thơ nào của Nguyễn Trãi tả cảnh Côn Sơn?
Nổi tiếng nhất là Côn Sơn ca, mở đầu bằng hình ảnh suối Côn Sơn chảy như tiếng đàn và đá rêu như chiếu êm. Bài thơ tả cảnh ở cự ly gần, bằng nghe và chạm, cho thấy một lối ngắm cảnh chậm.
Vì sao gọi là núi Bài Thơ ở Hạ Long?
Vì trên vách núi có bài thơ vua Lê Thánh Tông đề khắc năm 1468 khi đi tuần biển, sau đó chúa Trịnh Cương cho khắc thêm bài hoạ vần. Tên núi gắn với những bài thơ trên vách đá ấy.
"Nam thiên đệ nhất động" ở đâu?
Dòng chữ này ở động Hương Tích, chùa Hương, nghĩa là động đẹp nhất trời Nam. Tương truyền chữ do chúa Trịnh Sâm đề, và nay là một trong những dấu tích quen thuộc của quần thể di tích danh thắng Hương Sơn.
Bài Qua Đèo Ngang tả cảnh vào lúc nào?
Bài thơ của Bà Huyện Thanh Quan tả cảnh chiều muộn, "bóng xế tà", khi người đi qua đèo Ngang. Ánh chiều tà, cỏ cây chen đá, tiếng chim cuốc gợi nỗi nhớ nước, thương nhà của người xa quê.