Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên, hoặc nơi thiên nhiên kết hợp với công trình kiến trúc, có giá trị về lịch sử, thẩm mỹ hay khoa học. Ở Việt Nam, đây là một trong bốn loại di tích theo Luật Di sản văn hoá, bên cạnh di tích lịch sử – văn hoá, di tích kiến trúc nghệ thuật và di tích khảo cổ. Một nơi được gọi đúng là "danh thắng đã xếp hạng" khi có quyết định công nhận ở một trong ba cấp: cấp tỉnh, cấp quốc gia, hoặc quốc gia đặc biệt.
Hiểu chuyện này không chỉ để trả lời câu đố. Nó cho người đi ngắm cảnh biết nơi mình đứng được bảo vệ đến mức nào, vì sao có khu không được đặt chân máy, vì sao có chỗ cấm dựng lều, và vì sao một ngọn núi đá vôi trông bình thường lại được canh giữ kỹ hơn một ngôi đình cổ.
Định nghĩa trong luật: ba chữ quan trọng
Luật Di sản văn hoá năm 2001 (sửa đổi năm 2009) định nghĩa danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học. Luật Di sản văn hoá năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, vẫn giữ danh lam thắng cảnh là một loại di tích. Cách hiểu cốt lõi không đổi.
Ba chữ đáng để ý:
- Thẩm mỹ: cảnh đẹp tiêu biểu, đẹp theo con mắt chung chứ không phải đẹp vì một góc chụp. Vịnh Hạ Long, Tràng An là kiểu này.
- Khoa học: có thể không "đẹp" theo nghĩa bưu thiếp nhưng có giá trị về địa chất, địa mạo, sinh thái. Một hang động có nhũ đá đặc biệt, một vùng núi lửa cổ, một hệ đầm phá đều có thể được xếp hạng vì lý do này.
- Kết hợp: thiên nhiên đi cùng công trình. Chùa trên núi, đền bên hồ, tháp trên đồi. Yên Tử, Hương Sơn là những nơi mà tách núi khỏi chùa thì cả hai đều mất nghĩa.
Như vậy, "danh lam" ban đầu chỉ chùa chiền nổi tiếng (lam là chữ trong "già lam", nơi tu hành), còn "thắng cảnh" là cảnh đẹp. Ghép lại, cụm từ đã mang sẵn ý thiên nhiên và công trình đi đôi, đúng như cách người xưa đi ngắm cảnh: lên núi là để viếng chùa, viếng chùa là để nhìn núi.
Danh thắng khác di tích lịch sử, kiến trúc thế nào
Bốn loại di tích phân theo cái lõi giá trị của nơi đó. Một nơi có thể mang nhiều giá trị, nhưng hồ sơ xếp hạng sẽ chọn loại chính.
| Loại di tích | Giá trị cốt lõi | Ví dụ kiểu nơi chốn | Người chụp cảnh cần để ý |
|---|---|---|---|
| Danh lam thắng cảnh | Cảnh quan thiên nhiên, hoặc thiên nhiên gắn công trình | Vịnh, hồ, hang động, núi có chùa | Cả vùng cảnh quan được khoanh bảo vệ, không chỉ một toà nhà |
| Di tích lịch sử – văn hoá | Gắn sự kiện, nhân vật, tín ngưỡng | Đền thờ danh nhân, nơi diễn ra trận đánh cổ | Không gian thờ tự: xin phép trước khi chụp bên trong |
| Di tích kiến trúc nghệ thuật | Giá trị của chính công trình | Đình làng cổ, tháp Chăm, lăng tẩm | Không trèo, không tựa chân máy vào tường, cột |
| Di tích khảo cổ | Dấu tích cư trú, mộ táng, công cụ xưa | Hang có dấu tích người tiền sử, nền thành cũ | Không nhặt mảnh gốm, đá; không đi ra ngoài lối đã mở |
Điểm khác lớn nhất với người ngắm cảnh: di tích kiến trúc thường được bảo vệ quanh một công trình, còn danh thắng thì khu bảo vệ có thể rộng hàng chục, hàng trăm cây số vuông, bao cả mặt nước, sườn núi, rừng. Bạn có thể đang đứng trong vùng bảo vệ của một danh thắng mà không thấy cổng hay tường rào nào.
Ba cấp xếp hạng và ai ký quyết định
Theo khung pháp lý về di tích ở Việt Nam, việc xếp hạng chia ba cấp, mỗi cấp do một cơ quan quyết định:
- Di tích cấp tỉnh: Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố quyết định. Đa số danh thắng địa phương nằm ở cấp này: một ngọn thác, một hồ, một đoạn sông đẹp có tiếng trong vùng.
- Di tích quốc gia: Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quyết định, cho nơi có giá trị tiêu biểu của cả nước.
- Di tích quốc gia đặc biệt: Thủ tướng Chính phủ quyết định, cho nơi có giá trị đặc biệt tiêu biểu. Vịnh Hạ Long, Tràng An, Phong Nha – Kẻ Bàng, hồ Ba Bể là những danh thắng ở cấp này.
Ngoài hệ thống trong nước, một số nơi còn được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới. Đó là một danh hiệu riêng, không thay thế việc xếp hạng trong nước. Một nơi có thể là di tích quốc gia đặc biệt mà chưa phải di sản thế giới, và ngược lại thì gần như không có.
Hồ sơ xếp hạng gồm những gì
Để được xếp hạng, nơi đó phải có hồ sơ khoa học: lý lịch di tích, bản đồ khoanh vùng, ảnh, bản vẽ, đánh giá giá trị. Phần người ngắm cảnh nên biết nhất là khoanh vùng bảo vệ. Khu vực I là phần lõi, giữ nguyên trạng tối đa. Khu vực II là vùng bao quanh, được xây dựng có điều kiện để không làm hỏng cảnh quan. Một số danh thắng lớn còn có vùng đệm rộng hơn.
Đây là lý do có những chỗ đứng chụp đẹp nhưng không được mở: chúng nằm trong khu vực I, hoặc là lối mòn chưa được cấp phép. Cảnh đẹp không đồng nghĩa với cảnh được phép vào.
Vì sao một ngọn núi được xếp hạng còn ngọn bên cạnh thì không
Người đi nhiều sẽ thấy điều lạ: hai thung lũng giống hệt nhau, một nơi có bia công nhận, nơi kia không. Có vài lý do:
- Có người lập hồ sơ. Xếp hạng cần địa phương đề xuất, cần kinh phí nghiên cứu. Nơi chưa ai lập hồ sơ thì chưa được xếp hạng, dù đẹp.
- Có lớp văn hoá đi kèm. Ngọn núi có chùa cổ, có bia khắc thơ, có truyền thuyết được ghi trong sách địa chí như Đại Nam nhất thống chí thường có hồ sơ dày hơn.
- Có giá trị khoa học được đo đạc. Một hang động có nhũ đá hiếm, một vùng có loài đặc hữu cần nghiên cứu bài bản mới đưa vào hồ sơ.
- Đã nằm trong khu bảo vệ khác. Nhiều cảnh đẹp nằm trong vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên. Chúng được bảo vệ theo luật lâm nghiệp, đa dạng sinh học, không nhất thiết phải có thêm danh hiệu di tích.
Điều này có nghĩa là: danh sách xếp hạng không phải bảng xếp hạng cái đẹp. Nó là danh sách những nơi đã được nghiên cứu, ghi nhận và cam kết giữ gìn.
"Bát cảnh", "thập cảnh": cách người xưa đặt tên cho cảnh đẹp
Trước khi có luật di sản, người xưa đã có cách "xếp hạng" riêng: đặt tên cho từng cảnh thành bộ. Truyền thống này có gốc từ bộ Tiêu Tương bát cảnh trong hội hoạ và thơ ca Trung Hoa thời Tống, rồi lan sang Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản.
Ở Việt Nam, hai bộ nổi tiếng nhất là Hà Tiên thập cảnh do Mạc Thiên Tích xướng vào thế kỷ 18 và Thần Kinh nhị thập cảnh do vua Thiệu Trị vịnh. Mỗi cảnh có một cái tên bốn chữ ghép địa danh với một khoảnh khắc: chuông sớm, trăng in mặt hồ, cò đậu, thuyền về. Cái hay là tên cảnh nói luôn giờ và cách ngắm. Người xưa không chỉ nói "hồ Đông đẹp", họ nói "Đông Hồ in trăng", tức là đẹp lúc có trăng.
Với người chụp ảnh hôm nay, đó là bài học đáng giá nhất: một cảnh đẹp nhất ở một thời điểm cụ thể. Danh thắng trên giấy tờ là "ở đâu", còn tên cảnh của người xưa là "ở đâu, lúc nào".
Đi thăm danh thắng đã xếp hạng: điều nên biết
Quy định thường gặp
- Không khắc, vẽ, viết lên đá, vách hang, thân cây.
- Không lấy đá, nhũ đá, cát, san hô, cây cảnh mang về. Một mẩu nhũ đá cần hàng nghìn năm mới hình thành.
- Đi đúng lối đã mở. Nhiều khu có tuyến tham quan cố định, đặc biệt trong hang và trên mặt vịnh.
- Một số nơi hạn chế chân máy, đèn, hoặc cần đăng ký khi chụp ảnh thương mại, quay phim. Hỏi ban quản lý trước, đừng đợi bị nhắc.
Cách nhận biết mình đang ở danh thắng xếp hạng
Ở lối vào chính thường có bia hoặc biển công nhận ghi cấp xếp hạng và năm quyết định. Nhiều ban quản lý có sơ đồ khoanh vùng. Nếu đi đường phụ, tra trên trang của Sở Văn hoá tỉnh hoặc hỏi người trông coi. Biết mình đang ở khu vực I hay II giúp bạn hiểu vì sao có lệnh cấm ở chỗ này mà không ở chỗ kia.
Những hiểu lầm hay gặp
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Danh thắng là nơi có bán vé | Nhiều danh thắng mở tự do, nhiều nơi bán vé lại là khu du lịch tư nhân không phải di tích |
| Cứ di sản UNESCO mới là danh thắng | UNESCO là danh hiệu quốc tế riêng; phần lớn danh thắng chỉ xếp hạng trong nước |
| Đã xếp hạng thì cảnh không đổi | Thác vẫn cạn mùa khô, bờ vẫn lở, công trình mới vẫn mọc ở vùng đệm |
| Khu du lịch có tiểu cảnh đẹp là danh thắng | Tiểu cảnh dựng lên để chụp không có giá trị lịch sử hay khoa học, không được xếp hạng |
| Ở ngoài vùng thì muốn làm gì cũng được | Rừng, biển, đất của dân còn có luật khác và chủ khác; xin phép vẫn là nguyên tắc |
Thử ngay lần tới
- Trước chuyến đi, tra xem điểm định tới đã xếp hạng chưa, cấp nào, năm nào. Gõ tên nơi đó kèm chữ "xếp hạng di tích" là thường ra quyết định.
- Khi tới nơi, tìm bia công nhận ở cổng chính và chụp lại. Đó là tấm ảnh tư liệu ít ai chụp mà sau này rất có ích.
- Hỏi ban quản lý một câu: chỗ nào được dùng chân máy, chỗ nào không.
- Đọc phần mô tả giá trị trong hồ sơ (nếu có trên trang của tỉnh). Biết nơi đó được xếp hạng vì địa chất hay vì cảnh, bạn sẽ biết nên chụp gì: lớp đá, hay toàn cảnh.
- Thử đặt tên bốn chữ cho cảnh bạn thích nhất theo kiểu người xưa: địa danh cộng khoảnh khắc. Nếu không gọi được tên lúc nào đẹp, nghĩa là bạn chưa ở đó đủ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Danh lam thắng cảnh là gì?
Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên, hoặc nơi thiên nhiên kết hợp với công trình kiến trúc, có giá trị lịch sử, thẩm mỹ hoặc khoa học. Theo Luật Di sản văn hoá Việt Nam, đây là một trong bốn loại di tích được xếp hạng và bảo vệ.
Danh lam thắng cảnh khác di tích lịch sử thế nào?
Di tích lịch sử gắn với sự kiện, nhân vật, tín ngưỡng; giá trị nằm ở câu chuyện đã xảy ra. Danh lam thắng cảnh có giá trị cốt lõi là cảnh quan, nên vùng bảo vệ thường rộng, bao cả núi, nước, rừng chứ không chỉ một công trình.
Ai có quyền xếp hạng danh lam thắng cảnh?
Cấp tỉnh do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh quyết định, cấp quốc gia do Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quyết định, cấp quốc gia đặc biệt do Thủ tướng Chính phủ quyết định. Danh hiệu di sản thế giới là của UNESCO, một hệ thống riêng.
Vì sao chữ "danh lam" lại có chữ "lam"?
"Lam" lấy từ "già lam", nghĩa là chùa, nơi tu hành. Danh lam ban đầu là chùa nổi tiếng, thắng cảnh là cảnh đẹp. Ghép lại, cụm từ phản ánh đúng thói quen xưa: chùa thường dựng ở nơi cảnh đẹp, đi ngắm cảnh gắn với đi viếng chùa.
Đứng chụp ảnh trong khu danh thắng có cần xin phép không?
Chụp ảnh cá nhân thường không cần xin phép, nhưng phải theo nội quy: đi đúng lối, không trèo, không khắc vẽ. Chụp thương mại, quay phim, dùng thiết bị lớn thường phải đăng ký với ban quản lý. Hỏi trước luôn nhanh hơn bị nhắc giữa chừng.