Thần Kinh nhị thập cảnh là hai mươi cảnh đẹp của kinh đô Huế do vua Thiệu Trị (trị vì 1841–1847) bình chọn và vịnh thơ, mỗi cảnh một bài, kèm tranh khắc gỗ minh hoạ. Bộ thơ thường được ghi là hoàn thành khoảng năm 1844 và nằm trong tập thơ tranh lớn Ngự đề đồ hội thi tập. Hai mươi cảnh trải từ trong Tử Cấm Thành ra tới cửa biển Thuận An, núi Thuý Vân và thượng nguồn sông Hương.
Với người đi Huế hôm nay, bộ cảnh này là một tấm bản đồ ngắm cảnh có sẵn giờ giấc: tên từng cảnh nói rõ nên tới lúc nào và nghe, nhìn gì. Một số cảnh đã mất, một số vẫn còn nguyên, và vài cảnh vẫn đẹp đúng như tên gọi gần hai thế kỷ trước.
Ai bình chọn và vì sao là hai mươi
Thiệu Trị là vị vua thứ ba của triều Nguyễn, nổi tiếng mê thơ, để lại số lượng thơ ngự chế rất lớn. Việc đặt tên một bộ cảnh đẹp là truyền thống của văn hoá chữ Hán, bắt đầu từ bộ Tiêu Tương bát cảnh thời Tống. Các vua chúa, văn nhân Việt Nam đã quen với thể thức tám cảnh, mười cảnh. Hai mươi cảnh là con số lớn, thể hiện ý muốn bao quát cả kinh kỳ: cung điện, vườn ngự, chùa quán, sông, núi, biển, đầm.
Theo các nhà nghiên cứu, việc chọn cảnh có sự tham gia của triều đình chứ không chỉ một mình nhà vua. Mỗi bài thơ đi cùng một bức tranh khắc mộc bản, về sau thơ và tranh còn được chuyển sang các chất liệu khác như bia đá, bảng đồng, tranh vẽ trên kính để trang trí cung điện.
Cấu trúc tên cảnh
Mỗi tên gồm bốn chữ: hai chữ đầu là địa danh, hai chữ sau là khoảnh khắc hay hoạt động. Chẳng hạn Thiên Mụ chung thanh là tiếng chuông chùa Thiên Mụ, Hương Giang hiểu phiếm là buổi sớm dạo thuyền trên sông Hương, Bình Lãnh đăng cao là lên cao ở núi Ngự Bình. Đọc tên là biết người xưa thưởng cảnh bằng cả tai (tiếng chuông, tiếng đọc sách), cả mắt (trăng, buồm về) và bằng việc làm (câu cá, xem cày).
Những cảnh trong kinh thành và Đại Nội
Gần một nửa bộ cảnh nằm trong vòng thành, gắn với cung điện và vườn ngự. Đây là nhóm chịu mất mát nhiều nhất qua thời gian.
| Tên cảnh | Đại ý | Nơi chốn | Hiện nay |
|---|---|---|---|
| Trùng Minh viễn chiếu | Lầu cao soi xa | Lầu Minh Viễn trong Tử Cấm Thành | Công trình không còn |
| Vĩnh Thiệu phương văn | Hương thơm ở vườn Thiệu Phương | Vườn Thiệu Phương trong Đại Nội | Đã được phục dựng một phần |
| Ngự Viên đắc nguyệt | Vườn ngự đón trăng | Ngự Viên trong Đại Nội | Cảnh xưa thay đổi nhiều |
| Cao Các sinh lương | Gác cao đón gió mát | Vùng hồ trong hoàng thành | Cảnh xưa thay đổi nhiều |
| Tịnh Hồ hạ hứng | Hứng thú mùa hè ở hồ Tịnh | Hồ Tịnh Tâm trong kinh thành | Hồ còn, đã chỉnh trang, mùa hè có sen |
| Thư Uyển xuân quang | Ánh xuân trong vườn | Một vườn ngự trong kinh thành | Cảnh xưa thay đổi nhiều |
| Trường Ninh thuỳ điếu | Buông câu ở Trường Ninh | Cung Trường Ninh | Cảnh xưa thay đổi nhiều |
| Thường Mậu quan canh | Xem cày ở vườn Thường Mậu | Vườn Thường Mậu | Không còn |
| Giác Hoàng phạm ngữ | Tiếng kinh chùa Giác Hoàng | Chùa Giác Hoàng trong kinh thành | Không còn |
Có cảnh mang việc triều chính: "xem cày" ở vườn Thường Mậu nhắc nghi thức nhà vua coi trọng nghề nông. Có cảnh gắn với học hành: một cảnh vịnh tiếng đọc sách ở trường Quốc Tử Giám. Ngay trong cung, cảnh đẹp không chỉ là hoa lá mà là nhịp sống của một kinh đô.
Những cảnh ngoài thành: sông, núi, chùa, biển
Nhóm này phần lớn vẫn còn, và là nhóm người ngắm cảnh hôm nay nên dành thời gian.
- Hương Giang hiểu phiếm: dạo thuyền sớm trên sông Hương. Khoảnh khắc được chọn là buổi sáng, khi sương còn trên mặt nước, không phải lúc hoàng hôn như ảnh du lịch hay chụp.
- Thiên Mụ chung thanh: tiếng chuông chùa Thiên Mụ trên đồi Hà Khê bên bờ bắc sông Hương. Cũng chính vua Thiệu Trị cho dựng tháp Phước Duyên ở chùa này vào năm 1844.
- Bình Lãnh đăng cao: lên núi Ngự Bình, ngọn núi được chọn làm tiền án (bức bình phong phía trước) của kinh thành. Từ đỉnh nhìn về sông Hương và thành phố.
- Thuận Hải quy phàm: buồm về ở cửa biển Thuận An, nơi sông Hương đổ ra biển qua phá Tam Giang.
- Vân Sơn thắng tích: chùa Thánh Duyên trên núi Thuý Vân, bên phá Tam Giang – Cầu Hai, phía đông nam kinh thành.
- Hải Nhi quan ngư: xem cá ở đầm Hà Trung, một phần hệ đầm phá ven biển.
- Đông Lâm dực điểu: săn chim ở rừng Đông Lâm phía đông nam.
Ngoài ra còn một cảnh ở đạo quán Linh Hựu (nay không còn), một cảnh ở thượng nguồn sông Hương và một cảnh suối nước nóng ở vùng núi phía tây. Tên chữ Hán của vài cảnh này được các bản phiên âm ghi chưa thống nhất, người muốn đọc kỹ nên dùng các bản dịch có chú thích (xem mục cuối).
Đọc thơ Thiệu Trị như đọc một bản hướng dẫn ngắm cảnh
Thơ ngự chế thời Nguyễn thường trang trọng, nhiều điển cố. Nhưng nếu đọc bằng con mắt người chụp ảnh, bộ cảnh này cho ba điều rất thực tế.
Mỗi cảnh có giờ của nó
"Hiểu phiếm" là sớm, "đắc nguyệt" là đêm trăng, "quy phàm" là lúc thuyền về, tức cuối buổi đánh cá. Người xưa không thưởng cảnh lúc nào cũng được. Họ chọn khoảnh khắc mà cảnh có hồn nhất. Đó cũng là cách người chụp phong cảnh làm việc: biết chỗ chưa đủ, phải biết giờ.
Âm thanh là một phần của cảnh
Tiếng chuông, tiếng kinh, tiếng đọc sách xuất hiện trong ba trên hai mươi cảnh. Ảnh không ghi được tiếng, nhưng người đứng ở đó thì nghe được. Đứng ở bờ sông lúc chuông chùa thỉnh sớm là trải nghiệm khác hẳn đứng xem ảnh.
Cảnh đẹp gồm cả người
Xem cày, buông câu, buồm về, xem cá: con người và công việc của họ là trung tâm. Người chụp phong cảnh hay muốn "cảnh sạch" không bóng người. Tên cảnh của Thiệu Trị nhắc rằng một chiếc đò, một người kéo lưới ở xa có khi chính là hồn của cảnh, với điều kiện họ là người thật đang làm việc thật, không phải người bị nhờ đứng tạo dáng.
Đi tìm hai mươi cảnh hôm nay: mùa và giờ
Huế có kiểu thời tiết riêng của miền Trung: mưa dồn vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, có năm kéo sang đầu năm sau với mưa phùn lạnh. Khoảng tháng 3 đến tháng 8 thường khô, nắng, mùa hè nóng gắt. Năm nào cũng có lệch, nên luôn xem dự báo sát ngày.
| Cảnh | Thời điểm hợp | Ghi chú cho người chụp |
|---|---|---|
| Sông Hương buổi sớm | Rạng sáng mùa xuân, đầu hè | Sương nhẹ trên mặt nước; đứng bờ nam nhìn về phía thượng nguồn |
| Chùa Thiên Mụ | Sáng sớm, trước khi đông khách | Tháp Phước Duyên nhìn từ dưới sông hoặc từ bờ đối diện; trong chùa giữ yên lặng |
| Hồ Tịnh Tâm | Mùa hè, sáng sớm | Sen nở thường rõ nhất buổi sáng; đúng tinh thần "hạ hứng" |
| Núi Ngự Bình | Chiều muộn mùa khô | Lên đỉnh nhìn về sông và thành; đường dốc, mang giày bám |
| Cửa Thuận An | Sáng sớm | Thuyền đánh cá về; tôn trọng người làm nghề, không chen vào lối đi của họ |
| Đầm phá, núi Thuý Vân | Sáng hoặc chiều mùa khô | Mặt nước lặng cho phản chiếu; tránh ngày gió mạnh |
Trong khu Đại Nội, nhiều cảnh chỉ còn nền móng hoặc đang được phục dựng. Đừng trèo lên nền cũ, tường thành, bậc đá để lấy góc. Đây là khu di sản thế giới, và nền móng chính là thứ các nhà nghiên cứu cần để phục hồi đúng.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu
- Sách: Thần Kinh nhị thập cảnh – Thơ vua Thiệu Trị (nhóm tác giả, Nhà xuất bản Thuận Hoá, 1997) có nguyên văn, dịch nghĩa và tranh. Năm 2023, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội in sách Kinh thành Huế trong thi họa do Nguyễn Văn Phương khảo cứu, dịch chú phần còn lại của Ngự đề đồ hội thi tập.
- Bảo tàng: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế có hiện vật mang thơ văn ngự chế. Trên nhiều công trình ở Huế, các ô trang trí còn khắc thơ chữ Hán, dù không phải ô nào cũng thuộc bộ hai mươi cảnh.
- Tác phẩm hôm nay: đã có hoạ sĩ dành nhiều năm vẽ lại hai mươi cảnh bằng sơn mài, dựa trên tranh khắc gỗ và khảo sát thực địa. Đó là một cách để thấy những cảnh đã mất.
Thử ngay lần tới
- Chọn một cảnh còn nguyên (sông Hương sớm, Thiên Mụ, Ngự Bình) và đến đúng thời điểm mà tên cảnh gợi ý, không phải giờ tiện cho mình.
- Đặt báo thức trước giờ mặt trời mọc chừng bốn mươi lăm phút nếu muốn bắt sương trên sông Hương. Tra giờ mặt trời mọc chính xác bằng ứng dụng xem mặt trời.
- Ở Thiên Mụ, đứng yên năm phút không bấm máy, chỉ nghe. Rồi mới chụp.
- Chụp một ảnh có người làm việc thật ở xa: người chèo đò, người kéo lưới. Giữ họ nhỏ trong khung, không làm phiền họ.
- Mang theo bản in tên hai mươi cảnh. Đánh dấu cảnh nào còn, cảnh nào mất, cảnh nào đã khác. Đó là một dự án ảnh nhỏ cho nhiều lần trở lại Huế.
Câu hỏi thường gặp
Thần Kinh nhị thập cảnh là gì?
Đó là hai mươi cảnh đẹp của kinh đô Huế được vua Thiệu Trị bình chọn và vịnh thơ, mỗi cảnh một bài kèm tranh khắc gỗ. Bộ thơ nằm trong Ngự đề đồ hội thi tập, thường được ghi hoàn thành khoảng năm 1844.
Thần Kinh nghĩa là gì?
Thần Kinh là cách gọi kinh đô Huế thời Nguyễn, nghĩa đen là kinh đô thiêng. Cách gọi này còn thấy trong văn chương, ca dao và tên nhiều cơ sở ở Huế ngày nay.
Hai mươi cảnh Huế thời Thiệu Trị còn bao nhiêu?
Các cảnh thiên nhiên và chùa ngoài thành như sông Hương, chùa Thiên Mụ, núi Ngự Bình, cửa Thuận An, đầm phá phần lớn vẫn còn. Nhiều cảnh trong Đại Nội như lầu Minh Viễn, chùa Giác Hoàng, vườn Thường Mậu không còn hoặc chỉ còn nền, một số đang được phục dựng.
Thiên Mụ chung thanh nghĩa là gì?
Nghĩa là tiếng chuông chùa Thiên Mụ. Đây là một trong hai mươi cảnh, nhấn vào âm thanh chứ không chỉ hình ảnh. Chùa nằm trên đồi bên bờ bắc sông Hương, tháp Phước Duyên do chính vua Thiệu Trị cho xây năm 1844.
Nên đọc sách nào về Thần Kinh nhị thập cảnh?
Cuốn Thần Kinh nhị thập cảnh – Thơ vua Thiệu Trị (Nhà xuất bản Thuận Hoá, 1997) có nguyên văn, dịch nghĩa và tranh. Cuốn Kinh thành Huế trong thi họa của Nguyễn Văn Phương (2023) dịch chú phần lớn tập thơ tranh của Thiệu Trị.