Hà Tiên thập cảnh là mười cảnh đẹp của đất Hà Tiên được vịnh trong Hà Tiên thập vịnh, chùm thơ do Mạc Thiên Tích (còn gọi Mạc Thiên Tứ, 1718–1780) xướng vào thế kỷ 18 và được nhiều văn nhân đương thời hoạ lại. Mười cảnh gồm Kim Dự lan đào, Bình San điệp thuý, Tiêu Tự thần chung, Giang Thành dạ cổ, Thạch Động thôn vân, Châu Nham lạc lộ, Đông Hồ ấn nguyệt, Nam Phố trừng ba, Lộc Trĩ thôn cư và Lư Khê nhàn điếu. Hà Tiên nay thuộc tỉnh An Giang (trước là Kiên Giang).
Đây là một trong những bộ cảnh đẹp có văn bản sớm nhất ở phương Nam, và là bộ cảnh mà người đi hôm nay vẫn lần ra được phần lớn trên thực địa. Mỗi cảnh, như thói quen đặt tên của người xưa, gói một nơi chốn và một khoảnh khắc.
Mạc Thiên Tích và tao đàn Chiêu Anh Các
Hà Tiên được Mạc Cửu, người gốc Quảng Đông, khai mở từ cuối thế kỷ 17 rồi dâng về chúa Nguyễn. Con ông là Mạc Thiên Tích nối nghiệp, cai quản trấn Hà Tiên nhiều chục năm. Ông không chỉ là người cầm quyền mà còn là nhà thơ, người bảo trợ văn chương.
Khoảng năm 1736, Mạc Thiên Tích lập tao đàn Chiêu Anh Các, quy tụ văn nhân Việt và Hoa. Chùm Hà Tiên thập vịnh ra đời trong không khí đó, thường được ghi vào khoảng năm 1737. Ông xướng mười bài, nhiều thi nhân hoạ vần, tạo nên một tập thơ xướng hoạ lớn hiếm có ở vùng đất mới. Học giả Lê Quý Đôn ở Đàng Ngoài về sau cũng có nhắc tới văn thơ Hà Tiên trong sách của mình. Ngoài bản chữ Hán, còn có một bản thơ Nôm vịnh mười cảnh, thường được gọi là Hà Tiên quốc âm thập vịnh, tương truyền cũng của Mạc Thiên Tích.
Ý nghĩa của tập thơ vượt ra ngoài chuyện cảnh đẹp: nó là dấu mốc cho thấy một trung tâm văn hoá đã hình thành ở vùng đất cực tây nam từ rất sớm.
Mười cảnh và nơi chốn ngày nay
Việc xác định vị trí từng cảnh dựa trên mô tả trong thơ, sách địa chí như Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Đại Nam nhất thống chí, và truyền khẩu địa phương. Vài cảnh còn có ý kiến khác nhau, bảng dưới ghi theo cách hiểu phổ biến.
| Tên cảnh | Đại ý | Nơi thường được xác định |
|---|---|---|
| Kim Dự lan đào | Đảo Kim Dự chắn sóng | Hòn đảo nhỏ trước cửa biển, chắn sóng cho vùng đầm phía trong |
| Bình San điệp thuý | Núi Bình San lớp lớp xanh | Núi Bình San, nơi có khu lăng mộ dòng họ Mạc |
| Tiêu Tự thần chung | Chuông sớm chùa Tiêu | Thường gắn với chùa Tam Bảo; còn có ý kiến khác |
| Giang Thành dạ cổ | Trống đêm Giang Thành | Đồn luỹ xưa bên sông Giang Thành |
| Thạch Động thôn vân | Động đá nuốt mây | Núi đá vôi có hang, cách trung tâm vài cây số |
| Châu Nham lạc lộ | Cò đậu ở Châu Nham | Thường được cho là núi Đá Dựng |
| Đông Hồ ấn nguyệt | Đông Hồ in trăng | Đầm Đông Hồ ngay cạnh thành phố |
| Nam Phố trừng ba | Nam Phố sóng lặng | Vùng biển phía nam thị trấn xưa |
| Lộc Trĩ thôn cư | Xóm ở Lộc Trĩ | Thường gắn với vùng Mũi Nai |
| Lư Khê nhàn điếu | Câu cá thong thả ở Lư Khê | Một con rạch; vị trí cụ thể còn bàn |
Nhìn bảng sẽ thấy cơ cấu cân đối: núi (Bình San, Thạch Động, Châu Nham), nước (Đông Hồ, Nam Phố, Lư Khê), biển đảo (Kim Dự), con người (Lộc Trĩ thôn cư, Lư Khê nhàn điếu), và âm thanh (chuông sớm, trống đêm). Một vùng đất mới, qua mười cảnh, được kể đủ cả thiên nhiên lẫn đời sống.
Đọc tên cảnh để biết giờ ngắm
Tên cảnh Hà Tiên là những gợi ý giờ giấc rất cụ thể. Nếu ghép vào một ngày đi chơi, có thể sắp như sau:
- Rạng sáng: Tiêu Tự thần chung. "Thần" là buổi sớm. Tiếng chuông chùa lúc trời chưa sáng hẳn là thứ người xưa chọn.
- Sáng sớm có sương, mây thấp: Thạch Động thôn vân. Ý thơ là mây sà xuống, như bị cửa động nuốt vào. Sáng ẩm, mây thấp là lúc dễ cảm thấy nhất.
- Ban ngày, trời lặng: Nam Phố trừng ba, Kim Dự lan đào. Một cảnh tả biển lặng, một cảnh tả đảo chắn sóng. Hai mặt của cùng một vùng nước.
- Chiều: Châu Nham lạc lộ. Cò bay về đậu là cảnh cuối chiều.
- Tối: Giang Thành dạ cổ, Đông Hồ ấn nguyệt. Trống đêm và trăng in mặt đầm.
Đông Hồ in trăng đòi hỏi đúng đêm trăng sáng, trời quang, gió lặng để mặt nước phẳng. Người xưa không mong ngày nào cũng thấy; chính vì hiếm nên nó thành cảnh.
Hà Tiên hôm nay: cảnh nào còn, cảnh nào đã khác
Còn rõ
Núi Bình San với khu lăng họ Mạc, đầm Đông Hồ, Thạch Động, núi Đá Dựng, Mũi Nai vẫn ở đó và dễ tìm. Thạch Động có chùa trong hang; Đá Dựng là khối núi đá vôi có hang hốc. Đây là những nơi người đi có thể đứng gần đúng chỗ người xưa đứng.
Đã khác nhiều
Đồn luỹ Giang Thành chỉ còn dấu tích. Ven Đông Hồ, nhà cửa, đường, cầu đã thay đổi cảnh quan. Vùng biển quanh thị trấn cũng đổi vì lấn biển và đô thị hoá. Đọc thơ rồi ra đứng ở đó, bạn sẽ thấy ba thế kỷ đã thay mặt đất thế nào. Đó không phải lý do để thất vọng, mà là lý do để nhìn cảnh như một lớp chồng lên lớp.
Chuyện tranh luận
Vị trí Tiêu Tự và Lư Khê là hai điểm còn bàn nhiều. Người viết hướng dẫn du lịch hay chọn một đáp án cho gọn. Người tìm hiểu kỹ thì nên ghi nhớ đây là điều chưa ngã ngũ.
Mùa và thời tiết ở Hà Tiên
Hà Tiên nằm bên vịnh Thái Lan, mang khí hậu Nam Bộ: mùa khô khoảng tháng 12 đến tháng 4, mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 11, năm nào cũng có lệch. Mùa mưa có gió tây nam, biển phía tây động hơn, trời hay có dông chiều.
| Mùa | Cảnh hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khô (khoảng 12–4) | Hoàng hôn trên biển ở Mũi Nai, trăng trên Đông Hồ, biển lặng | Trời quang, nắng gắt buổi trưa; chụp sáng sớm và chiều muộn |
| Đầu mùa mưa (khoảng 5–6) | Mây dông chiều, trời sau mưa trong | Theo dõi dông, tránh đứng chỗ trống khi có sấm |
| Giữa mùa mưa (khoảng 7–10) | Núi xanh, mây thấp quanh Thạch Động | Đường trơn, biển động, đi đò cần hỏi người địa phương |
| Cuối mưa (khoảng 11) | Cây cỏ còn xanh, trời bắt đầu quang | Thời điểm chuyển mùa, thời tiết thay đổi nhanh |
Hà Tiên nhìn ra biển phía tây và tây nam, nên hoàng hôn trên biển là đặc sản. Bình minh thì nên tìm về phía đầm Đông Hồ và núi.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
- Khu lăng mộ họ Mạc trên núi Bình San là di tích đã được xếp hạng, có đền thờ, bia mộ. Đến đó là đứng ngay trong một cảnh của bộ thập vịnh.
- Đọc Gia Định thành thông chí phần trấn Hà Tiên để thấy vùng đất này qua mô tả đầu thế kỷ 19.
- Tìm các công trình nghiên cứu về văn học Chiêu Anh Các; có những bản biên dịch kèm nguyên văn và các bài hoạ.
- So sánh với Thần Kinh nhị thập cảnh ở Huế: hai bộ cảnh, hai thế kỷ khác nhau, một của người khai hoang, một của triều đình.
Thử ngay lần tới
- Xem lịch âm trước chuyến đi. Muốn thấy "Đông Hồ in trăng", chọn ngày gần rằm, và ra bờ đầm lúc trăng vừa lên, khi trời còn chút ánh xanh.
- Dậy sớm một hôm tới chùa ở trung tâm thành phố nghe chuông, rồi đi tiếp ra Thạch Động khi sương còn.
- Chiều về Mũi Nai, đứng chỗ nhìn được biển phía tây, đợi tới khi mặt trời khuất hẳn thêm mười lăm, hai mươi phút, đó thường là lúc trời đổi màu đẹp nhất.
- Mang theo bản in mười tên cảnh. Ở mỗi nơi, chụp một ảnh đúng ý tên cảnh, không phải ảnh "check-in". Mười ảnh này là một bộ ảnh có câu chuyện.
- Ở khu lăng mộ và chùa, giữ yên lặng, không giẫm lên mộ, không trèo bia để lấy góc.
Câu hỏi thường gặp
Hà Tiên thập cảnh gồm những cảnh nào?
Gồm Kim Dự lan đào, Bình San điệp thuý, Tiêu Tự thần chung, Giang Thành dạ cổ, Thạch Động thôn vân, Châu Nham lạc lộ, Đông Hồ ấn nguyệt, Nam Phố trừng ba, Lộc Trĩ thôn cư và Lư Khê nhàn điếu. Mười cảnh được vịnh trong chùm Hà Tiên thập vịnh.
Ai viết Hà Tiên thập vịnh?
Mạc Thiên Tích (Mạc Thiên Tứ, 1718–1780), người cai quản trấn Hà Tiên, xướng mười bài thơ chữ Hán, nhiều văn nhân trong và ngoài nước hoạ lại. Tập thơ ra đời trong tao đàn Chiêu Anh Các, thường được ghi vào khoảng năm 1737.
Đông Hồ ấn nguyệt nghĩa là gì?
Nghĩa là Đông Hồ in trăng, cảnh trăng phản chiếu trên mặt đầm Đông Hồ. Muốn thấy đúng cảnh cần đêm gần rằm, trời quang và gió lặng để mặt nước phẳng.
Hà Tiên hiện nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, Hà Tiên thuộc tỉnh An Giang. Trước đó Hà Tiên thuộc tỉnh Kiên Giang.
Thạch Động thôn vân là gì?
Là "động đá nuốt mây", cảnh ngọn núi đá vôi có hang ở gần Hà Tiên, nơi mây thấp như bị cửa động hút vào. Hang hiện có chùa và là điểm tham quan quen thuộc.