Danh thắng không đứng yên như trong ảnh: thác có thể gần cạn vào mùa khô, nhất là nơi thượng nguồn có thuỷ điện; bờ biển có thể lở mất cả dải cát; hồ thuỷ điện lên xuống theo mùa; công trình mới và cây lớn có thể che mất góc nhìn quen. Ngắm với kỳ vọng đúng nghĩa là trước khi đi, kiểm tra cảnh hiện tại bằng ảnh mới, mực nước và mùa vụ, thay vì tin một tấm ảnh đẹp có thể đã chụp từ nhiều năm trước, vào một ngày hiếm hoi.
Vì sao cảnh thật hay khác ảnh trên mạng
Thất vọng ở điểm ngắm cảnh thường đến từ khoảng cách giữa tấm ảnh trong đầu và thực tế. Khoảng cách ấy có nhiều nguồn:
- Thời điểm hiếm: tấm ảnh đẹp nhất về một nơi thường chụp vào ngày đẹp nhất trong năm, giờ đẹp nhất trong ngày. Bạn tới vào một ngày bình thường.
- Thời gian đã qua: ảnh nổi tiếng có thể đã chụp từ năm, mười năm trước. Cảnh đã khác.
- Tiêu cự và góc máy: ống tele nén núi sau lưng thành to sừng sững, ống góc rộng làm hồ nhỏ thành mênh mông. Mắt người không thấy như vậy.
- Hậu kỳ: màu được đẩy, trời được thay, dây điện được xoá. Có ảnh chỉnh nhẹ, có ảnh chỉnh rất nặng.
- Thay đổi thật của tự nhiên và con người: phần đáng bàn nhất, ở các mục dưới.
Thác nước: cạn mùa khô, đục mùa mưa
Thác ở Việt Nam thay đổi rất mạnh theo mùa. Ở Tây Nguyên và Nam Bộ, mùa khô thường kéo dài khoảng tháng 12 đến tháng 4; nhiều thác chỉ còn vài dòng mảnh, lộ ra vách đá trơ. Mùa mưa nước nhiều nhưng thường đục màu phù sa đỏ, và có những ngày lũ khiến lối xuống bị đóng.
Ở nhiều nơi, yếu tố quyết định không còn chỉ là mưa mà là thuỷ điện ở thượng nguồn. Khi đập giữ nước, dòng chảy xuống thác giảm rõ rệt, có thác gần như cạn dù trời vẫn mưa ở hạ lưu. Một số thác lớn ở Tây Nguyên từng được tả là hùng vĩ nay chỉ còn đẹp vào một khoảng ngắn trong năm. Đây là thực tế, không nên tả như ảnh quảng cáo, và người đi nên biết trước.
Cách đoán thác có nước
- Xem ảnh gắn vị trí được đăng trong một hai tuần gần nhất.
- Hỏi nhà nghỉ, người địa phương, ban quản lý khu thác.
- Thời điểm cuối mùa mưa, đầu mùa khô thường có nước nhiều mà đã bớt đục. Năm nào cũng có lệch.
Mùa nước lớn, đá quanh thác trơn, nước rút lên nhanh. Đừng xuống sát chân thác hay trèo lên đá rêu để lấy góc.
Bờ biển lở, cửa sông đổi, bãi cát mất
Bờ biển miền Trung là nơi thay đổi rõ nhất. Có những bãi biển từng rộng vài chục mét cát nay đã mất, phải kè đá, đổ bao cát. Cửa Đại ở Hội An là ví dụ được báo chí nói tới nhiều trong khoảng mười năm gần đây với tình trạng sạt lở nghiêm trọng. Các cửa sông, cồn cát ven biển cũng dịch chuyển sau mỗi mùa bão.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, sạt lở bờ sông và lún, xâm nhập mặn làm thay đổi cả cảnh quan miệt vườn. Ảnh về một con kênh rợp dừa có thể chụp ở nơi nay đã khác.
Người chụp phong cảnh nên coi những thay đổi này là một phần câu chuyện của nơi chốn. Một tấm ảnh kè đá cạnh hàng dừa đổ là một ảnh tư liệu có giá trị, dù không "đẹp" theo nghĩa bưu thiếp.
Hồ thuỷ điện: đảo hiện ra rồi biến mất
Nhiều cảnh hồ đẹp ở vùng núi và cao nguyên thực chất là hồ thuỷ điện. Mực nước thay đổi theo mùa và theo vận hành nhà máy:
- Nước lên cao: đồi bị ngập chỉ còn lại đỉnh, thành những "đảo" nhỏ giữa hồ, cảnh đẹp nhất.
- Nước xuống thấp: lộ bờ đất trơ, vệt nước cũ in quanh đồi như vành tắm, cảnh khô khốc.
Ở các hồ lớn kiểu này, ảnh đẹp thường chụp vào cuối mùa mưa khi hồ đầy. Đi giữa mùa khô có thể thấy cảnh khác hẳn. Trước khi đi, xem ảnh mới gần đây, để ý vệt đất quanh chân đồi.
Công trình mới, cây lớn, ruộng đổi cây trồng
| Thay đổi | Ảnh hưởng tới cảnh | Cách kiểm tra trước |
|---|---|---|
| Resort, nhà nghỉ mọc ven hồ, trên đồi | Che góc nhìn quen, lọt vào khung | Ảnh vệ tinh mới, ảnh gắn vị trí gần đây |
| Cây trồng lớn lên | Chòi ngắm cảnh năm xưa nay bị cây che | Ảnh người khác chụp từ chính chỗ đứng đó |
| Ruộng lúa chuyển sang vườn cây, nhà kính | Mất cảnh ruộng, thêm mái nilon trắng | Ảnh vệ tinh; hỏi người địa phương |
| Đường mới mở, cột điện, cáp treo | Thêm đường kẻ ngang cảnh | Tin tức địa phương, ảnh mới |
| Điểm bị đóng để bảo vệ, tu bổ | Không vào được | Thông báo của ban quản lý, trang của tỉnh |
Cảnh quan nông nghiệp thay đổi nhanh nhất. Một cánh đồng đẹp năm trước có thể năm nay không trồng, hoặc mùa vụ lệch vài tuần vì thời tiết.
Những thay đổi theo chu kỳ cần biết
Không phải thay đổi nào cũng là mất mát. Nhiều cảnh đổi theo chu kỳ, và hiểu chu kỳ là hiểu khi nào nên tới:
- Mùa vụ: ruộng đổ nước, lúa xanh, lúa chín, đồng gặt. Mỗi giai đoạn một vẻ.
- Thuỷ triều: bãi đá, bãi bùn, rừng ngập mặn lúc triều thấp và triều cao là hai cảnh khác nhau. Ven biển, tra bảng thuỷ triều trước khi đi, và không để triều lên chặn đường về.
- Mùa nước nổi ở đồng bằng sông Cửu Long, thường khoảng tháng 8 đến tháng 11, biến đồng thành mặt nước.
- Mùa sương, mùa mây: vùng núi phía Bắc sáng mùa đông, mùa thu hay có sương; vùng cao nguyên có mùa sương riêng.
Ngắm với kỳ vọng đúng: một quy trình nhỏ
- Tìm ảnh mới: lọc ảnh gắn vị trí, xếp theo thời gian, xem những ảnh trong vài tuần gần nhất, không chỉ ảnh nổi bật.
- Tìm ảnh xấu: đọc nhận xét tiêu cực, xem ảnh "thực tế" của người đi về. Chúng nói thật hơn ảnh đẹp.
- Kiểm tra mùa: nước, lúa, hoa, sương ở giai đoạn nào vào thời điểm bạn đi.
- Kiểm tra trạng thái: có đang đóng cửa, tu bổ, cấm vào không.
- Chuẩn bị phương án B: thác cạn thì chụp vách đá và rừng quanh đó; hồ thấp thì chụp vệt đất như một đề tài.
Nếu tới nơi mà cảnh không như mong đợi
Đừng cố "cứu" bằng những việc gây hại: không trèo rào để tìm góc khác, không dọn cây cỏ, không xếp đá cho đẹp. Hãy đổi đề tài: chụp chi tiết, chụp đời sống, chụp chính sự thay đổi. Hoặc ghi lại mùa và giờ để quay lại.
Thử ngay lần tới
- Chọn một điểm bạn sắp tới, tìm ba ảnh mới nhất trong vòng một tháng và ba ảnh nổi tiếng nhất. So sánh và ghi ra điểm khác.
- Nếu là thác, gọi cho nơi ở gần đó hỏi một câu: "Tuần này thác có nước không?"
- Nếu là ven biển, tra bảng thuỷ triều và ghi giờ triều thấp, triều cao vào lịch.
- Nếu là hồ thuỷ điện, xem ảnh gần đây có vệt đất quanh chân đồi không.
- Chuẩn bị sẵn một đề tài phụ (chi tiết, đời sống) để không về tay trắng khi cảnh chính không như mong đợi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thác nước mùa khô bị cạn?
Vì mùa khô ít mưa nên lưu lượng sông suối giảm. Ở nhiều nơi, thuỷ điện ở thượng nguồn giữ nước làm dòng chảy xuống thác càng giảm, có thác gần như cạn. Thời điểm cuối mùa mưa thường có nước nhiều mà đỡ đục.
Làm sao biết cảnh hiện tại có giống ảnh trên mạng không?
Xem ảnh có gắn vị trí được đăng trong vài tuần gần nhất, đọc cả nhận xét tiêu cực, và hỏi người địa phương hoặc ban quản lý. Ảnh nổi tiếng thường chụp vào ngày hiếm và có thể đã từ nhiều năm trước.
Hồ thuỷ điện lúc nào đẹp nhất?
Thường là cuối mùa mưa, khi hồ đầy, đồi ngập chỉ còn đỉnh như đảo nhỏ. Mùa khô nước rút lộ bờ đất trơ và vệt nước quanh chân đồi. Lịch vận hành mỗi hồ khác nhau, nên xem ảnh mới trước khi đi.
Bờ biển miền Trung có bị sạt lở không?
Có, nhiều đoạn bờ biển và cửa sông miền Trung bị sạt lở, Cửa Đại ở Hội An là trường hợp báo chí nhắc nhiều. Bãi cát có thể thu hẹp hoặc phải kè đá, nên cảnh có thể khác ảnh cũ.
Tới nơi mà cảnh xấu thì nên làm gì?
Đổi đề tài thay vì cố tìm góc ở chỗ cấm: chụp chi tiết, đời sống, hoặc chính sự thay đổi của cảnh. Ghi lại mùa và giờ để quay lại vào thời điểm hợp hơn.