Lấy nét vô cực cho ảnh sao đúng nhất là chuyển sang lấy nét tay, bật xem trực tiếp trên màn hình, phóng to tối đa vào một ngôi sao sáng rồi vặn vòng nét chậm cho tới khi sao nhỏ nhất. Đừng tin vạch vô cực in trên ống kính, và đừng vặn vòng nét hết cỡ, vì nhiều ống vặn quá vô cực. Khi đã nét, đánh dấu vị trí vòng nét để lần sau làm nhanh hơn.
Vì sao lấy nét ban đêm khó đến vậy
Lấy nét tự động cần độ tương phản. Ban đêm, khung hình gần như đen kịt, chỉ lấm tấm vài chấm sáng nhỏ. Hệ thống lấy nét tự động của hầu hết máy ảnh sẽ chạy tới chạy lui rồi bỏ cuộc, hoặc tệ hơn, báo nét ở một vị trí sai.
Lấy nét sai là lỗi không cứu được bằng hậu kỳ. Sao lệch nét thành những đốm tròn nhoè, ảnh trông mềm, và những ngôi sao mờ biến mất hẳn vì ánh sáng của chúng bị trải rộng ra. Một đêm đi xa hàng trăm cây số, ngồi chờ trời quang, rồi mang về toàn ảnh mềm — đây là nỗi đau mà gần như ai chụp sao cũng từng trải qua ít nhất một lần.
Đừng tin vạch vô cực trên ống kính
Nhiều ống kính có vạch ∞ trên thang khoảng cách, nhưng vạch đó chỉ là ước lượng. Hầu hết ống kính hiện đại được thiết kế để vòng nét vặn quá vô cực một chút. Lý do: thấu kính co giãn theo nhiệt độ, và nhà sản xuất cần chừa dư để ống lấy nét được vô cực cả khi nóng lẫn lạnh. Hệ quả là vặn hết cỡ về phía vô cực sẽ cho ảnh lệch nét.
Ống lấy nét bằng mô-tơ điện (focus-by-wire), phổ biến trên máy không gương lật, còn không có điểm dừng cơ học. Vòng nét quay mãi không hết. Với loại này, chỉ có cách lấy nét bằng mắt trên màn hình mới đáng tin.
Cách chuẩn: phóng to vào một ngôi sao sáng
- Chuyển ống kính sang lấy nét tay (MF), bằng công tắc trên ống hoặc trong menu.
- Bật xem trực tiếp (live view) trên màn hình sau hoặc kính ngắm điện tử.
- Mở khẩu hết cỡ để màn hình sáng nhất khi lấy nét. Chụp ở khẩu nào thì sau đó chỉnh lại; độ nét vô cực gần như không đổi.
- Tăng độ sáng hiển thị nếu máy có chế độ tăng sáng màn hình khi xem trực tiếp, hoặc tạm đặt ISO rất cao chỉ để nhìn.
- Tìm ngôi sao sáng nhất trong khung, đưa nó vào giữa. Một hành tinh như sao Mộc, sao Kim, hoặc các sao sáng như Thiên Lang, Chức Nữ, Ngưu Lang đều dễ thấy tuỳ mùa.
- Phóng to tối đa trên màn hình (thường 10 lần hoặc hơn) vào ngôi sao đó.
- Vặn vòng nét thật chậm. Sao sẽ co lại thành chấm nhỏ dần, tới một điểm nhỏ nhất, rồi lại to ra. Vặn qua lại vài lần quanh điểm nhỏ nhất để chắc.
- Chụp thử một tấm, phóng to ảnh vừa chụp để kiểm lại. Màn hình xem trực tiếp đôi khi đánh lừa, ảnh chụp thì không.
Dấu hiệu nét đúng: sao nhỏ nhất và sáng nhất, không còn viền mờ. Một số người để ý thêm màu: sao lệch nét về một phía thường có viền tím, về phía kia có viền xanh lục; ở điểm nét, viền màu gần như biến mất.
Khi màn hình không thấy sao nào
Với ống kit khẩu nhỏ hoặc màn hình kém, có khi bạn không thấy được sao trên live view. Lúc đó có ba lối thoát:
- Lấy nét vào một nguồn sáng ở rất xa: đèn trên núi phía bên kia thung lũng, đèn tháp viễn thông, ngọn hải đăng ngoài khơi. Cách vài cây số trở lên là coi như vô cực với ống góc rộng.
- Lấy nét vào Mặt Trăng nếu trăng đã lên, rồi xoay máy về bố cục.
- Chụp thử nhiều tấm ISO cao, mỗi tấm vặn vòng nét một chút, xem lại tấm nào sao nhỏ nhất. Chậm nhưng chắc.
Lấy nét khi trời còn sáng: cách nhàn nhất
Người đã quen thường không đợi tới tối mới lấy nét. Lúc hoàng hôn hoặc giờ xanh, khi vẫn còn thấy rõ đường chân trời, núi xa, cột điện xa, họ dùng lấy nét tự động hoặc lấy nét tay phóng to vào một vật ở rất xa. Sau đó chuyển ống sang MF và không chạm vào vòng nét nữa.
Lưu ý hai điều. Thứ nhất, nhiệt độ hạ về đêm có thể làm điểm nét lệch rất nhẹ với một số ống; nên kiểm lại bằng một ngôi sao khi trời tối hẳn. Thứ hai, một số máy tự đưa vòng nét về vị trí khác khi tắt máy hoặc đổi chế độ. Tìm trong menu tùy chọn giữ vị trí nét khi tắt nguồn, nếu máy có.
Đánh dấu vòng nét cho lần sau
Khi đã có điểm nét chuẩn, dán một mảnh băng dính giấy lên vòng nét và thân ống, kẻ một vạch thẳng hàng. Lần sau chỉ việc xoay về vạch đó, kiểm nhanh bằng một tấm thử là xong. Băng dính giấy dễ bóc, không để lại keo.
Với ống zoom, điểm nét vô cực có thể thay đổi theo tiêu cự. Đánh dấu riêng cho tiêu cự bạn hay dùng chụp sao nhất, hoặc chỉ dùng một tiêu cự cố định cho ảnh sao. Một mảnh băng dính dán ngang qua vòng zoom cũng giúp nó không bị xê dịch khi bạn chạm tay trong bóng tối.
Mặt nạ Bahtinov
Dân chụp thiên văn qua kính thiên văn dùng một tấm mặt nạ có rãnh, gọi là mặt nạ Bahtinov, đặt trước ống. Nhìn vào một ngôi sao sáng, mặt nạ tạo ra ba vệt nhiễu xạ; khi vệt giữa nằm chính giữa hai vệt kia là đúng nét. Với ống góc rộng chụp phong cảnh, mặt nạ cũng dùng được nhưng hình nhiễu xạ nhỏ hơn, khó nhìn hơn. Nó hữu ích nhất với ống từ 50 mm trở lên.
Tiền cảnh gần thì sao: độ sâu trường ảnh ban đêm
Ống góc rộng có độ sâu trường ảnh lớn, nhưng ở khẩu f/1.8 hay f/2.8, một tảng đá chỉ cách máy hai mét sẽ không nét khi bạn lấy nét vô cực. Có hai cách:
| Cách | Làm thế nào | Hợp khi |
|---|---|---|
| Lấy nét ở khoảng cách siêu tiêu (hyperfocal) | Nét đặt gần hơn vô cực một chút để cả tiền cảnh và sao chấp nhận được | Tiền cảnh ở xa vừa phải; chấp nhận sao mềm hơn chút |
| Chụp hai tấm, ghép nét | Một tấm nét vô cực cho trời, một tấm nét tiền cảnh, ghép trong hậu kỳ | Tiền cảnh rất gần, muốn cả hai đều sắc |
Với ảnh sao, người ta thường ưu tiên sao nét tuyệt đối, vì sao lệch nét lộ ngay, còn tiền cảnh mềm một chút trong bóng tối ít ai để ý. Ghép hai tấm khác nét cùng thời điểm là cách làm phổ biến, nối tiếp với kỹ thuật chụp tiền cảnh lúc giờ xanh có bài riêng.
Lỗi thường gặp và cách sửa
| Lỗi | Cách sửa |
|---|---|
| Vặn vòng nét hết cỡ về vô cực, ảnh mềm | Luôn lấy nét bằng mắt trên màn hình phóng to |
| Để chế độ lấy nét tự động, máy lấy nét lại khi bấm chụp | Chuyển MF, hoặc tách lấy nét khỏi nút chụp |
| Đã nét lúc chiều, đêm vô tình chạm vòng nét | Dán băng dính cố định vòng nét sau khi lấy nét |
| Sao nét ở giữa nhưng nhoè ở góc | Kiểm coma của ống; có thể lấy nét vào sao ở khoảng một phần ba khung thay vì chính giữa để cân hơn |
| Thấu kính mờ dần, sao nhoè dần trong đêm | Không phải lỗi nét mà là đọng sương; dùng dây sưởi ống kính |
Thử ngay lần tới
- Ngay tối nay, trên ban công, tìm một ngôi sao sáng hoặc đèn rất xa, tập trình tự MF, phóng to, vặn chậm cho tới khi thuần tay.
- Đánh dấu vị trí nét vô cực bằng băng dính giấy cho ống bạn định mang đi.
- Trong menu máy, tìm cách gán nút phóng to vào một phím dễ bấm trong bóng tối.
- Ra hiện trường, lấy nét lúc giờ xanh, kiểm lại bằng một ngôi sao khi trời tối hẳn.
- Sau mỗi tấm chụp đầu tiên của một bố cục mới, phóng to kiểm nét trước khi chụp loạt.
Câu hỏi thường gặp
Lấy nét vô cực khi chụp sao thế nào?
Chuyển ống sang lấy nét tay, bật live view, phóng to tối đa vào một ngôi sao sáng và vặn vòng nét chậm cho tới khi sao nhỏ nhất. Chụp thử một tấm và phóng to để kiểm.
Vặn vòng nét hết cỡ có phải là vô cực không?
Thường là không. Nhiều ống được thiết kế vặn quá vô cực để bù giãn nở do nhiệt, nên vặn hết sẽ lệch nét. Ống lấy nét điện còn không có điểm dừng.
Vì sao chụp sao bị mờ dù đã lấy nét?
Có thể do vòng nét bị chạm sau khi lấy nét, máy tự lấy nét lại, chân máy rung, hoặc thấu kính bị đọng sương. Kiểm từng nguyên nhân bằng cách phóng to ảnh vừa chụp.
Có lấy nét tự động vào sao được không?
Một số máy lấy nét tự động được vào sao rất sáng hoặc Mặt Trăng, nhưng không ổn định. An toàn nhất vẫn là lấy nét tay trên màn hình phóng to.
Mặt nạ Bahtinov có cần cho ảnh Ngân Hà không?
Không bắt buộc. Với ống góc rộng, phóng to live view là đủ. Mặt nạ hữu ích hơn với ống từ 50 mm trở lên hoặc khi chụp qua kính thiên văn.
