Ống kính hợp cho ảnh sao phong cảnh thường là góc rộng từ khoảng 14 đến 24 mm (quy đổi khung hình 35 mm), khẩu độ lớn từ f/2.8 trở xuống. Tiêu cự quyết định bạn được phơi sáng bao lâu trước khi sao kéo vệt; khẩu độ quyết định gom được bao nhiêu ánh sáng trong thời gian đó. Còn chuyện sao biến thành hình cánh chim ở rìa khung là lỗi quang học có thật, giảm được bằng cách khép bớt khẩu.
Vì sao ảnh sao kén ống kính hơn ảnh ngày
Ban ngày, bạn có thừa ánh sáng. Khép khẩu f/8, phơi 1/250 giây, ống kính nào cũng cho ảnh tạm ổn. Ban đêm thì ngược lại: mỗi hạt ánh sáng đều quý, và bạn bị kẹp giữa hai bức tường. Phơi lâu quá thì Trái Đất quay làm sao kéo thành vệt. Phơi ngắn quá thì ảnh tối, kéo sáng lên là nhiễu.
Cách duy nhất để thoát khỏi thế kẹp đó mà không cần thêm thiết bị là một ống kính vừa rộng vừa sáng. Rộng để được phơi lâu hơn, sáng để gom nhiều ánh sáng hơn trong cùng thời gian. Đó là lý do người chụp sao hay nói về "ống góc rộng khẩu lớn" như một thứ gần như bắt buộc.
Ảnh sao còn khắt khe ở một điểm nữa: sao là những điểm sáng cực nhỏ trên nền tối. Mọi khuyết tật của ống kính — méo, nhoè, tối góc — hiện ra rõ hơn hẳn so với ảnh phong cảnh ban ngày, nơi lá cây và đá che bớt lỗi.
Tiêu cự: rộng hơn thì được phơi lâu hơn
Bầu trời quay khoảng 15 độ mỗi giờ. Với ống tele, chuyển động nhỏ ấy bị phóng to lên nhiều lần trên cảm biến, nên sao kéo vệt chỉ sau vài giây. Với ống góc rộng, cùng chuyển động đó chiếm ít điểm ảnh hơn, nên bạn được phơi lâu hơn trước khi mắt thấy sao bị dài ra. Cách tính thời gian tối đa có bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: tiêu cự tăng gấp đôi thì thời gian phơi cho phép giảm khoảng một nửa.
| Tiêu cự (quy đổi 35 mm) | Hợp với cảnh | Điểm cần biết |
|---|---|---|
| 14–16 mm | Vòm Ngân Hà dựng đứng, tiền cảnh rất gần, trời rộng | Phơi được lâu nhất; tiền cảnh dễ bị nhỏ và xa nếu không đứng sát |
| 20–24 mm | Ngân Hà cùng một ngọn núi, một cái cây, một mái nhà | Cân bằng nhất cho người mới; nhiều ống một tiêu cự khẩu f/1.4–f/1.8 nằm ở đây |
| 28–35 mm | Một phần dải sao với chủ thể rõ hơn | Thời gian phơi đã ngắn đi rõ; thường phải ghép nhiều khung hoặc bám sao |
| 50 mm trở lên | Chi tiết vùng sáng của dải Ngân Hà, cụm sao | Gần như cần thiết bị bám sao, không còn là ảnh phong cảnh thuần |
Nếu máy bạn dùng cảm biến nhỏ hơn khung 35 mm (APS-C, Micro Four Thirds), hãy nhân tiêu cự với hệ số cắt để ra góc nhìn tương đương. Một ống 16 mm trên máy APS-C hệ số 1,5 cho góc nhìn như 24 mm trên máy khung 35 mm.
Khẩu độ: mỗi nấc khẩu là gấp đôi ánh sáng
Khẩu độ ghi bằng số f. Số càng nhỏ, lỗ mở càng lớn. Từ f/2.8 xuống f/2 là gấp đôi ánh sáng; từ f/2.8 xuống f/1.4 là gấp bốn. Với ảnh sao, gấp bốn ánh sáng nghĩa là bạn có thể hạ ISO hai nấc, hoặc giữ ISO mà ảnh sạch hơn hẳn.
Ống kit đi kèm máy thường có khẩu f/3.5 ở đầu rộng. Chụp sao bằng ống kit được, nhưng bạn đang chịu thiệt khoảng hai nấc sáng so với một ống f/1.8. Hai nấc đó, ra ảnh, là khác biệt giữa dải Ngân Hà có cấu trúc bụi rõ ràng và một vệt mờ lẫn trong nhiễu.
Khẩu mở hết không phải lúc nào cũng tốt nhất
Hầu hết ống kính đạt độ nét và hình sao đẹp hơn khi khép xuống khoảng một nấc so với khẩu tối đa. Ống f/1.4 khép về f/2 thường cho sao ở rìa gọn hơn nhiều, trong khi vẫn sáng hơn một ống f/2.8 mở hết. Đây là lý do nhiều người chọn ống f/1.4 nhưng lại chụp ở f/1.8 hay f/2.
Sao méo ở rìa khung: coma, loạn thị và tối góc
Phóng to góc ảnh lên 100%, bạn sẽ thấy sự thật của ống kính. Ở trung tâm, sao là chấm tròn. Ở góc, có ống cho sao tròn, có ống cho sao dẹt, có đuôi, có cánh. Ba lỗi hay gặp:
- Coma: sao ở rìa có đuôi loe ra phía ngoài, giống sao chổi nhỏ hoặc cánh chim mòng biển. Đây là lỗi bị nhắc nhiều nhất với ảnh sao.
- Loạn thị (astigmatism): sao ở rìa bị kéo dài thành gạch ngắn, thường theo hướng toả ra từ tâm hoặc vuông góc với hướng đó.
- Tối góc (vignetting): bốn góc tối hơn tâm, rõ nhất khi mở khẩu hết. Hậu kỳ kéo sáng góc được, nhưng góc sẽ nhiễu hơn tâm.
Ngoài ra còn quang sai màu: sao sáng có viền tím hoặc xanh. Lỗi này thường sửa được khá tốt trong phần mềm.
Cách tự kiểm ống kính của mình
Một đêm trời quang, dựng máy, lấy nét kỹ vào sao, chụp ở khẩu tối đa rồi khép dần từng nấc một, mỗi khẩu một tấm với ISO bù lại cho cùng độ sáng. Về nhà phóng to góc trên bên trái của từng tấm, đặt cạnh nhau. Bạn sẽ thấy khẩu nào sao bắt đầu tròn lại. Đó là khẩu "làm việc" của ống kính đó, đáng nhớ hơn mọi bài đánh giá trên mạng.
Nhớ rằng sao méo đều ở một góc mà không méo ở góc đối diện thường là dấu hiệu ống kính bị lệch tâm (decentering), không phải lỗi thiết kế. Trường hợp này mang đi bảo hành đáng hơn là chỉnh khẩu.
Ống một tiêu cự hay ống zoom
Không cần so hãng. Chỉ cần nhìn vào nguyên lý:
| Ống một tiêu cự góc rộng | Ống zoom góc rộng | |
|---|---|---|
| Khẩu độ thường gặp | f/1.4 – f/2 | f/2.8 – f/4 |
| Ánh sáng gom được | Nhiều hơn khoảng 1–2 nấc | Ít hơn |
| Linh hoạt bố cục | Phải di chuyển chân máy | Đổi khung tại chỗ |
| Dùng ban ngày | Hạn chế hơn | Thành ống phong cảnh chính |
| Kính lọc phía trước | Thường gắn được | Một số ống siêu rộng có thấu kính lồi, khó gắn |
Nếu bạn đã có một ống zoom góc rộng f/2.8 cho phong cảnh ngày, cứ dùng nó chụp sao trước. Chỉ khi thấy rõ mình bị giới hạn bởi ánh sáng — ảnh nhiễu dù đã làm đúng mọi thứ khác — thì mới cần ống một tiêu cự sáng hơn.
Những chi tiết nhỏ quyết định đêm chụp
- Vòng lấy nét có điểm dừng ở vô cực hay không: nhiều ống hiện đại vặn quá vô cực, nên không thể vặn hết là xong. Cách lấy nét có bài riêng.
- Tắt chống rung khi đặt máy trên chân máy. Một số hệ chống rung tự "săn" rung lúc máy đứng yên, làm sao nhoè nhẹ.
- Loa che nắng: vẫn nên gắn vào ban đêm. Nó che đèn đường, đèn xe ngang hông và giảm đọng sương trên thấu kính trước.
- Đọng sương: đêm ẩm ở vùng cao hay ven hồ, thấu kính trước có thể mờ sau nửa tiếng. Dây sưởi ống kính chạy bằng sạc dự phòng là món nhỏ mà cứu cả đêm.
- Trọng lượng: ống f/1.4 thường nặng. Nếu bạn phải leo một đoạn dài, ống nhẹ hơn một nấc sáng có khi lại cho nhiều ảnh hơn vì bạn còn sức.
Panorama Ngân Hà: khi một khung là không đủ
Ở Việt Nam, những tháng dải Ngân Hà nằm vắt ngang trời, một ống 14 mm cũng không ôm hết vòm sáng. Cách làm của người chụp phong cảnh là chụp nhiều khung chồng lên nhau, thường bằng ống 20–24 mm đặt dọc. Mỗi khung chồng lên khung trước khoảng 30–50%. Xoay máy quanh điểm không thị sai của ống kính (bằng thanh trượt nodal) thì tiền cảnh gần ghép mới khớp.
Làm nhanh là yếu tố sống còn: sao vẫn quay trong lúc bạn xoay máy. Một vòng 6–8 khung nên xong trong vài phút. Phần ghép trong phần mềm là một kỹ năng khác, không nói ở đây.
Thử ngay lần tới
- Lấy ống kính bạn đang có, xem khẩu tối đa ở đầu rộng nhất. Đó là điểm xuất phát; đừng vội mua ống mới.
- Đêm quang đầu tiên, chụp loạt kiểm tra khép khẩu từng nấc như trên, rồi phóng to góc ảnh. Ghi khẩu đẹp nhất vào điện thoại.
- Dán một miếng băng dính nhỏ lên vòng nét sau khi lấy nét đúng vô cực, đánh dấu vị trí cho lần sau.
- Tắt chống rung, gắn loa che nắng, mang theo dây sưởi hoặc ít nhất một khăn mềm khô.
- Nếu muốn thử panorama, chụp 5 khung dọc bằng ống 24 mm, chồng nhau khoảng một nửa, trong vòng 3 phút.
Câu hỏi thường gặp
Chụp Ngân Hà nên dùng ống kính bao nhiêu mm?
Khoảng 14–24 mm quy đổi khung 35 mm là phổ biến nhất. 20–24 mm cân bằng giữa trời rộng và tiền cảnh đủ lớn. Ống càng dài thì thời gian phơi cho phép càng ngắn.
Ống kit f/3.5 có chụp được Ngân Hà không?
Được, ở nơi trời tối và quang. Bạn sẽ phải dùng ISO cao hơn và ảnh nhiễu hơn khoảng hai nấc so với ống f/1.8. Chồng nhiều ảnh giúp bù một phần.
Vì sao sao ở góc ảnh có hình cánh chim?
Đó là coma, một lỗi quang học của nhiều ống góc rộng khẩu lớn. Khép khẩu xuống khoảng một nấc thường làm sao ở rìa tròn lại rõ rệt.
Có nên mở khẩu hết cỡ khi chụp sao?
Không nhất thiết. Mở hết thì sáng nhất nhưng rìa khung thường kém. Tự chụp thử từng nấc khẩu để biết ống của mình đẹp từ khẩu nào.
Ống zoom f/2.8 hay ống một tiêu cự f/1.8 tốt hơn cho ảnh sao?
Ống một tiêu cự f/1.8 gom nhiều ánh sáng hơn khoảng một nấc rưỡi. Ống zoom f/2.8 linh hoạt và dùng tốt cả ban ngày. Nếu chỉ có một ống, zoom f/2.8 là lựa chọn an toàn.
