Thiết bị bám sao (star tracker) là một đế xoay nhỏ gắn giữa chân máy và máy ảnh, quay ngược chiều Trái Đất với tốc độ đúng một vòng mỗi ngày sao, để sao đứng yên trên cảm biến trong khi bạn phơi sáng một đến vài phút. Nó cần khi bạn muốn ảnh sao sạch nhiễu hơn hẳn, dùng ống dài hơn 35 mm, hoặc chụp ở ISO thấp. Đổi lại, phải căn cực cho đúng, mang thêm đồ, và tiền cảnh sẽ nhoè nên phải chụp riêng.
Bám sao làm được gì mà chân máy thường không làm được
Với chân máy đứng yên, thời gian phơi bị giới hạn ở chừng mười mấy giây với ống góc rộng, trước khi sao kéo vệt. Thiết bị bám sao gỡ bỏ giới hạn đó. Khi đế quay song song với trục Trái Đất, sao hiện lên tròn dù bạn phơi hai, ba, thậm chí năm phút.
Phơi lâu hơn mười lần nghĩa là gom gấp mười lần ánh sáng. Bạn có thể hạ ISO, khép khẩu cho sao ở rìa đẹp hơn, và bụi tối trong dải Ngân Hà hiện ra rõ nét — những chi tiết mà ảnh 15 giây không bao giờ có. Bám sao cũng mở đường cho ống 50 mm, 85 mm, 135 mm: cắt cận vùng mây sao quanh chòm Nhân Mã, Thiên Hạt, mà chân máy thường bó tay.
Khi nào cần, khi nào không
| Bạn muốn | Cần bám sao? | Lý do |
|---|---|---|
| Ảnh Ngân Hà góc rộng đăng mạng, có tiền cảnh | Chưa cần | Chồng 10–20 tấm trên chân máy thường đủ sạch |
| Ảnh in khổ lớn, nhiều chi tiết bụi sao | Có ích | Phơi dài, ISO thấp, sạch hơn hẳn |
| Dùng ống 50 mm trở lên cho vùng trời | Gần như bắt buộc | Ống dài chỉ cho vài giây trên chân máy |
| Ảnh vệt sao | Không | Vệt sao cần trời quay, bám sao ngược mục đích |
| Chụp nhanh ven đường, đi bộ đường dài | Thường không | Thêm khoảng 1–2 kg đồ và thời gian căn cực |
Cấu tạo cơ bản
- Đế vĩ độ (wedge): phần nghiêng, chỉnh để trục quay hướng đúng thiên cực Bắc. Góc nghiêng bằng vĩ độ nơi bạn đứng.
- Thân bám sao: chứa mô-tơ quay chậm theo tốc độ sao (sidereal). Nhiều loại có thêm tốc độ nửa sao — giảm nhoè tiền cảnh đi một nửa, sao kéo nhẹ một nửa.
- Ống ngắm cực (polar scope) hoặc lỗ ngắm: để nhắm trục quay vào sao Bắc Cực.
- Thanh trục và đối trọng: giữ cân bằng khi gắn máy ảnh lệch về một bên, nhất là với ống nặng.
- Củ dầu (ball head) gắn trên thân bám sao để xoay máy về bố cục mà không làm lệch trục.
Căn cực ở Việt Nam: sao Bắc Cực nằm thấp
Bước quan trọng nhất là căn cực (polar alignment): làm cho trục quay của thiết bị song song với trục Trái Đất. Ở bắc bán cầu, ta nhắm vào sao Bắc Cực, nằm cách thiên cực Bắc chưa tới một độ.
Độ cao của sao Bắc Cực trên đường chân trời gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Ở Việt Nam, điều này có nghĩa là sao Bắc Cực luôn thấp:
| Vùng | Vĩ độ khoảng | Sao Bắc Cực cao khoảng |
|---|---|---|
| Cực Bắc (vùng Lũng Cú, Tuyên Quang) | 23,4° B | 23° |
| Hà Nội | 21° B | 21° |
| Huế, Đà Nẵng | 16° B | 16° |
| Cao nguyên Lâm Viên (Lâm Đồng) | 12° B | 12° |
| TP.HCM | 10,8° B | 11° |
| Mũi Cà Mau | 8,6° B | 9° |
Sao Bắc Cực ở độ cao chỉ mười độ rất dễ bị núi, cây, mây mù chân trời che mất. Đây là trở ngại thật cho người dùng bám sao ở miền Nam. Kinh nghiệm thường gặp:
- Chọn chỗ đứng nhìn rõ về hướng bắc, không vướng đồi hay cây.
- Căn cực trước khi trời tối hẳn, khi vẫn thấy được địa hình phía bắc để định hướng.
- Dùng ứng dụng căn cực trên điện thoại để biết sao Bắc Cực phải nằm ở đâu trên vòng tròn của ống ngắm cực vào giờ đó.
- Nếu không thấy được sao Bắc Cực, một số người dùng la bàn có hiệu chỉnh độ lệch từ và thước đo góc, hoặc phương pháp trôi sao (drift alignment). Độ chính xác kém hơn, nên chỉ dùng thời gian phơi ngắn hơn.
Tìm sao Bắc Cực
Hai cách quen thuộc: theo hai ngôi sao ở mép gầu của chòm Bắc Đẩu (Đại Hùng) kéo dài ra khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng; hoặc từ chòm Thiên Hậu (Cassiopeia) hình chữ W. Ở Việt Nam, Bắc Đẩu dễ thấy vào các buổi tối mùa xuân, còn Thiên Hậu dễ thấy hơn vào buổi tối mùa thu. Ứng dụng bản đồ sao giúp xác nhận.
Một đêm với thiết bị bám sao
- Dựng chân máy chắc, mở chân rộng, không kéo cột giữa. Thiết bị bám sao rất nhạy với rung.
- Cân bằng mặt đế bằng thuỷ bình.
- Đặt góc vĩ độ trên đế nghiêng theo vĩ độ nơi đứng.
- Căn cực: chỉnh hướng và độ nghiêng cho sao Bắc Cực rơi đúng vị trí trên ống ngắm cực.
- Gắn máy, cân bằng bằng đối trọng, siết các núm. Không chạm vào đế vĩ độ nữa.
- Bật bám sao ở tốc độ sao, xoay máy về bố cục bằng củ dầu.
- Chụp thử 30 giây, 60 giây, 120 giây với ống bạn dùng, phóng to kiểm sao. Sao tròn ở 120 giây là căn cực tốt.
- Chụp riêng tiền cảnh với bám sao tắt, cùng bố cục, ngay sau hoặc trước loạt trời.
Tiền cảnh: chi phí ẩn của bám sao
Khi máy quay theo sao, mặt đất trong khung nhoè dần. Phơi hai phút là đủ để một cái cây biến thành vệt mờ. Có ba cách xử lý:
- Chụp tiền cảnh riêng với bám sao tắt, rồi ghép. Phổ biến nhất. Phải ghép cẩn thận dọc đường chân trời.
- Tốc độ nửa sao: cả trời lẫn đất nhoè một nửa. Hợp với ống rất rộng và phơi vừa phải.
- Bỏ tiền cảnh: khi chụp vùng trời bằng ống dài, không cần đất.
Như mọi ảnh ghép, nên ghi rõ khi đăng hoặc gửi thi.
Lỗi thường gặp
| Dấu hiệu | Nguyên nhân | Sửa |
|---|---|---|
| Sao kéo vệt dù đã bật bám | Căn cực lệch, hoặc quên chọn bắc bán cầu | Căn lại, kiểm chế độ bán cầu |
| Sao có đuôi theo một hướng ngẫu nhiên | Rung do gió hoặc mất cân bằng | Thêm đối trọng, che gió, treo túi dưới chân máy |
| Một số tấm nét, một số kéo | Bánh răng có độ rơ, tải quá nặng | Giảm tải, phơi ngắn hơn, chụp nhiều tấm rồi bỏ tấm hỏng |
| Sao Bắc Cực bị cây che | Chọn chỗ không nhìn thoáng về hướng bắc | Khảo sát hướng bắc từ lúc chiều |
Thử ngay lần tới
- Tra vĩ độ nơi bạn định đến, ghi lại để đặt góc đế.
- Tập căn cực ngay trên sân thượng nhà mình vài đêm trước khi mang đi xa.
- Cài một ứng dụng chỉ vị trí sao Bắc Cực trên ống ngắm cực theo giờ.
- Bắt đầu với ống góc rộng, phơi 60 giây; khi sao tròn ổn định mới tăng thời gian hoặc đổi ống dài.
- Mỗi bố cục, luôn chụp thêm một loạt tiền cảnh với bám sao tắt.
Câu hỏi thường gặp
Star tracker là gì?
Là đế xoay gắn giữa chân máy và máy ảnh, quay ngược chiều Trái Đất để sao đứng yên trên cảm biến. Nhờ đó có thể phơi một đến vài phút mà sao vẫn tròn.
Chụp Ngân Hà có cần thiết bị bám sao không?
Không bắt buộc. Ảnh góc rộng có tiền cảnh làm tốt bằng cách chồng nhiều ảnh trên chân máy. Bám sao cần khi muốn ảnh rất sạch, in lớn hoặc dùng ống dài.
Căn cực ở miền Nam Việt Nam có khó không?
Khó hơn miền Bắc vì sao Bắc Cực chỉ cao khoảng 9–12 độ, dễ bị núi, cây hoặc mây mù chân trời che. Cần chọn chỗ nhìn thoáng về hướng bắc.
Vì sao dùng bám sao thì tiền cảnh bị nhoè?
Vì máy quay theo trời, nên mặt đất dịch chuyển trong khung. Cách phổ biến là chụp riêng tiền cảnh khi tắt bám sao rồi ghép.
Phơi sáng bao lâu với thiết bị bám sao?
Với ống góc rộng và căn cực tốt, một đến vài phút là thường gặp. Ống càng dài thì sai số căn cực lộ càng rõ, nên bắt đầu ngắn rồi tăng dần.
