Khi trời sáng mà đất tối, máy ảnh thường không giữ được chi tiết ở cả hai trong một tấm. Có hai công cụ: bù trừ phơi sáng (exposure compensation) để chỉnh độ sáng một tấm theo ý bạn thay vì theo máy đo, và chụp bracketing (chụp bù trừ nhiều tấm) để có một tấm giữ trời, một tấm giữ đất, một tấm ở giữa, rồi ghép lại khi hậu kỳ. Điểm khởi đầu phổ biến: 3 tấm cách nhau 2 stop hoặc 5 tấm cách nhau 1 stop, đặt trên chân máy, khẩu và ISO cố định.
Bài này nói về máy ảnh. Chế độ HDR tự động trên điện thoại là một đề tài riêng.
Vì sao máy "không thấy" như mắt
Mắt người liên tục điều tiết khi đảo từ bầu trời xuống thung lũng, nên ta cảm thấy cả hai đều rõ. Cảm biến chỉ ghi một lần với một mức phơi sáng. Khoảng chênh lệch sáng tối mà nó ghi được trong một tấm gọi là dải tương phản động (dynamic range). Cảnh ngược sáng lúc hoàng hôn, trong rừng nhìn ra khoảng trời, cửa hang nhìn ra ngoài thường vượt quá dải đó.
Hai cách hỏng thường gặp:
- Trời cháy: mây và mặt trời thành mảng trắng trơn, không cứu được, vì cảm biến đã bão hoà.
- Đất bệt đen: vùng tối nhiều nhiễu, kéo sáng lên thì lộ hạt, lệch màu.
Với cảm biến số, vùng sáng cháy là mất hẳn, còn vùng tối vẫn kéo lên được phần nào. Đó là lý do phần lớn quyết định phơi sáng ngoài trời xoay quanh việc giữ vùng sáng.
Bù trừ phơi sáng: nói với máy rằng nó sai
Ở chế độ ưu tiên khẩu (A/Av) hoặc ưu tiên tốc độ (S/Tv), máy tự chọn phơi sáng sao cho cảnh trung bình về mức xám. Vòng hoặc nút bù trừ (ký hiệu +/–) cho bạn dịch mức đó.
| Cảnh | Máy đo thường làm | Bù trừ khởi điểm |
|---|---|---|
| Đồi cát trắng, bãi biển nắng, sương trắng | Kéo về xám, ảnh tối và đục | +0,7 đến +1,3 |
| Ngược sáng hoàng hôn, mặt trời trong khung | Bị mặt trời lừa, đất tối hoặc trời cháy tuỳ chế độ đo | Thử 0 rồi –0,7; kiểm tra histogram |
| Vách đá đen, rừng rậm tối | Kéo về xám, ảnh quá sáng, đen thành xám | –0,7 đến –1 |
| Ánh sáng dịu, cảnh trung bình | Thường đúng | 0 |
Các số trên là điểm khởi đầu để chỉnh, không phải công thức. Màn hình máy ngoài trời nắng rất dễ đánh lừa mắt, nên dựa vào histogram và cảnh báo vùng cháy (vùng nhấp nháy hoặc vằn zebra) nhiều hơn là độ sáng bạn thấy trên màn hình.
Phơi sáng sát bên phải (ETTR)
Một cách làm phổ biến khi chụp RAW: tăng phơi sáng tới khi histogram chạm gần mép phải mà vùng sáng quan trọng chưa cháy. Vùng tối nhờ thế nhận nhiều ánh sáng hơn, ít nhiễu hơn khi kéo. Lưu ý: histogram trên máy dựa vào ảnh xem trước dạng JPEG nên hơi "thận trọng" hơn file RAW thật; đừng để mây quan trọng nhấp nháy là đủ an toàn.
Bracketing: khi một tấm không đủ
Nếu bù trừ cỡ nào cũng không giữ được cả trời lẫn đất, hãy chụp nhiều tấm ở các mức phơi sáng khác nhau. Phần lớn máy có chế độ chụp bù trừ tự động (AEB).
Thiết lập khởi điểm
- Số tấm và khoảng cách: 3 tấm cách 2 stop (–2, 0, +2) đủ cho đa số cảnh hoàng hôn; 5 tấm cách 1 stop cho chuyển tiếp mượt hơn khi ghép; cảnh cực gắt như cửa hang nhìn ra nắng có thể cần 5 tấm cách 2 stop.
- Chế độ ưu tiên khẩu hoặc chỉnh tay: để máy thay đổi tốc độ, giữ nguyên khẩu (độ sâu trường ảnh không đổi giữa các tấm).
- ISO cố định, tắt ISO tự động.
- Lấy nét tay sau khi đã lấy nét, để các tấm không lệch nét.
- Chân máy và chụp liên tục: đặt chế độ chụp liên tục hoặc hẹn giờ kết hợp bracketing để máy tự bấm đủ chuỗi.
- Cân bằng trắng cố định (không để tự động) để màu các tấm giống nhau.
Kiểm tra chuỗi ngoài hiện trường
- Tấm tối nhất: vùng sáng nhất (mây quanh mặt trời, bầu trời) không còn nhấp nháy cháy.
- Tấm sáng nhất: vùng tối quan trọng (đá tiền cảnh, thân cây) có histogram tách khỏi mép trái.
- Nếu chưa đạt, thêm tấm hoặc nới khoảng cách.
Ghép chuỗi bracketing khi hậu kỳ
| Cách ghép | Làm thế nào | Ưu | Nhược |
|---|---|---|---|
| Ghép HDR tự động | Phần mềm gộp các tấm thành một file có dải rộng, rồi chỉnh như ảnh thường | Nhanh, nhiều phần mềm có sẵn, giữ dạng RAW | Có thể xử lý vật chuyển động chưa tốt |
| Ghép tay bằng mặt nạ | Chồng các tấm thành lớp, dùng mặt nạ (theo vùng hoặc theo độ sáng) để lấy trời từ tấm tối, đất từ tấm sáng | Kiểm soát cao, trông tự nhiên | Tốn thời gian, cần học |
| Chỉ chọn một tấm | Chọn tấm giữ vùng sáng rồi kéo vùng tối | Đơn giản nhất | Chỉ ổn khi chênh lệch không quá lớn |
Kỹ thuật ghép chi tiết bằng phần mềm thuộc về mảng ghép ảnh; ở đây chỉ cần biết chụp sao cho chuỗi ảnh có thể ghép được.
Bẫy của bracketing
- Vật chuyển động: sóng, lá cây trong gió, mây trôi nhanh, người đi qua sẽ ở vị trí khác nhau giữa các tấm, tạo "bóng ma" khi ghép. Chụp chuỗi càng nhanh càng tốt; phần mềm thường có tuỳ chọn khử bóng ma, nhưng không phải lúc nào cũng sạch.
- Ánh sáng đổi nhanh: lúc mặt trời vừa nhô hay vừa lặn, tấm đầu và tấm cuối có thể khác nhau đáng kể nếu tốc độ chậm.
- Hiệu ứng "HDR lố": kéo bóng tối lên quá sáng, tăng chi tiết cục bộ quá mạnh, viền sáng quanh núi và cây. Ảnh phong cảnh tốt vẫn phải có vùng tối. Khi ghép, giữ trật tự sáng tối tự nhiên: trời thường vẫn sáng hơn đất, vùng bóng vẫn là bóng.
- Thẻ nhớ đầy nhanh: mỗi khung là 3–5 file RAW. Mang thẻ dự phòng.
Khi nào không cần bracketing
Cảm biến hiện đại có dải tương phản động khá rộng ở ISO thấp. Với nhiều cảnh chênh lệch vừa phải, một file RAW phơi sáng giữ vùng sáng rồi kéo vùng tối là đủ. Bracketing đáng làm khi:
- mặt trời nằm trong khung hoặc sát mép khung;
- chụp từ trong rừng, trong hang, dưới tán cây nhìn ra trời sáng;
- bạn cần vùng tối thật sạch để in lớn;
- bạn không chắc. Thẻ nhớ rẻ hơn một buổi bình minh đẹp không quay lại được.
Thử ngay lần tới
- Cài sẵn bracketing 3 tấm ±2 stop vào một chế độ người dùng hoặc nút tuỳ biến, để bật được trong tối mà không mò menu.
- Bật cảnh báo vùng cháy và histogram trên màn hình xem lại ảnh.
- Lúc hoàng hôn: chụp cùng một khung ba cách: một tấm bù trừ 0, một tấm –1, một chuỗi bracketing. Về nhà so tấm nào giữ trời đẹp và đất sạch nhất.
- Đánh dấu chuỗi: chụp một tấm lòng bàn tay trước và sau mỗi chuỗi bracketing để khi xem trên máy tính biết ngay chuỗi bắt đầu, kết thúc ở đâu.
- Ở bãi cát trắng hay sương sớm: thử +1 stop và xem ảnh có còn đục xám không.
Câu hỏi thường gặp
Bracketing là gì trong chụp ảnh phong cảnh?
Bracketing là chụp liên tiếp nhiều tấm cùng khung hình ở các mức phơi sáng khác nhau, thường 3 hoặc 5 tấm. Sau đó ghép lại để có ảnh giữ được chi tiết cả vùng sáng như bầu trời lẫn vùng tối như đất, đá.
Chụp bracketing nên để mấy tấm, cách bao nhiêu stop?
Điểm khởi đầu phổ biến là 3 tấm cách 2 stop hoặc 5 tấm cách 1 stop. Cảnh cực gắt như cửa hang nhìn ra nắng có thể cần 5 tấm cách 2 stop. Kiểm tra tấm tối nhất không cháy sáng và tấm sáng nhất đủ chi tiết vùng tối.
Bù trừ phơi sáng dùng khi nào?
Dùng khi máy đo sáng bị cảnh đánh lừa: cảnh nhiều trắng như cát, sương thì bù dương; cảnh nhiều tối như vách đá đen, rừng rậm thì bù âm. Dựa vào histogram để chỉnh, không chỉ nhìn màn hình.
Bracketing nên để chế độ ưu tiên khẩu hay tốc độ?
Nên để ưu tiên khẩu hoặc chỉnh tay để máy thay đổi tốc độ giữa các tấm, giữ nguyên khẩu. Như vậy độ sâu trường ảnh giống nhau và các tấm ghép khớp hơn.
Vì sao ảnh ghép HDR bị bóng ma?
Vì có vật chuyển động giữa các tấm như sóng, lá, mây hay người đi qua. Chụp chuỗi nhanh, dùng tuỳ chọn khử bóng ma của phần mềm, hoặc ghép tay lấy vùng chuyển động từ một tấm duy nhất.
