Chân máy chụp phong cảnh tốt là chân chịu được tải dư so với máy và ống kính, dựng lên đủ cao mà không cần kéo cột giữa, khoá chân chắc, nặng vừa đủ để mang cả ngày. Dựng vững trong gió quan trọng không kém chọn chân: mở rộng chân, hạ thấp, kéo đoạn chân to trước, treo vật nặng ở móc dưới, bấm bằng hẹn giờ hoặc điều khiển từ xa. Một chân máy rẻ mà dựng đúng cách có khi cho ảnh nét hơn chân đắt dựng ẩu.
Khi nào thật sự cần chân máy
- Thiếu sáng: rạng sáng, hoàng hôn muộn, giờ xanh, trong rừng, trong hang.
- Phơi sáng dài có chủ ý: làm mượt nước, kéo mây, dùng kính lọc ND.
- Chụp nhiều tấm khớp nhau: bù trừ phơi sáng để ghép, chồng ảnh lấy nét, chụp tiền cảnh và hậu cảnh ở hai thời điểm.
- Muốn khép khẩu và giữ ISO thấp để ảnh sạch nhất.
- Muốn chậm lại: dựng chân máy buộc bạn chọn chỗ đứng, chỉnh bố cục từng chút, thay vì bấm lia lịa.
Giữa trưa nắng tốt, cầm tay hoàn toàn ổn. Đừng mang chân máy như nghĩa vụ; mang khi kế hoạch có những tình huống trên.
Cấu tạo một chân máy và điều cần xem
| Bộ phận | Điều nên xem | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chất liệu chân | Nhôm hay sợi carbon | Carbon nhẹ hơn, giảm rung nhanh hơn, ít lạnh tay; nhôm rẻ, bền va đập |
| Số đoạn chân | 3, 4 hoặc 5 đoạn | Nhiều đoạn gấp gọn hơn nhưng đoạn cuối mảnh, kém cứng |
| Kiểu khoá chân | Khoá vặn hay khoá lật | Khoá vặn gọn, ít vướng; khoá lật nhìn rõ đã khoá hay chưa. Chọn theo tay quen |
| Chiều cao | Cao tối đa khi không kéo cột giữa | Nên tới khoảng ngang mắt khi cộng cả máy |
| Cột giữa | Có hay không, có lật ngang được không | Kéo cột giữa lên làm máy kém vững hẳn |
| Tải trọng | Mức tải nhà sản xuất ghi | Nên dư nhiều lần so với máy + ống nặng nhất |
| Chân đế | Đệm cao su, có đổi sang gai kim loại được không | Gai bám tốt trên đất, cỏ; cao su cho đá, sàn gỗ |
| Móc dưới cột | Có móc treo không | Treo ba lô để tăng độ vững trong gió |
Đầu chân máy: bi cầu hay đầu ba chiều
- Đầu bi cầu (ball head): một núm vặn, xoay mọi hướng, nhanh và gọn. Hợp với hầu hết người chụp phong cảnh. Nên có núm chỉnh độ rít riêng để máy không "đổ" khi nới khoá.
- Đầu ba chiều (pan-tilt): mỗi trục một tay vặn, chỉnh chậm nhưng chính xác, dễ giữ đường chân trời thẳng.
- Đế tháo nhanh theo chuẩn phổ biến dạng rãnh giúp lắp máy nhanh và chuyển giữa các thiết bị. Nếu hay chụp dọc, một tấm L gắn vào máy cho phép xoay máy dọc mà vẫn giữ trọng tâm trên trục chân.
Dựng chân máy vững trong gió: từng bước
- Chọn nền: đất cứng, đá phẳng. Trên cát, bùn, ấn chân xuống sâu tới khi không lún thêm. Trên cầu gỗ, sàn quan sát, mọi bước chân của người khác đều truyền rung; chờ lúc vắng hoặc chọn chỗ khác.
- Mở chân trước, kéo đoạn to trước: kéo các đoạn chân trên cùng (to nhất) hết cỡ trước, đoạn dưới cùng (mảnh nhất) kéo sau cùng hoặc không kéo.
- Không kéo cột giữa trừ khi bắt buộc.
- Một chân hướng về phía chủ thể: bạn đứng giữa hai chân còn lại, không vấp vào chân máy khi thao tác.
- Hạ thấp khi gió mạnh: gió ở độ cao ngực mạnh hơn sát đất; hạ chân, mở rộng góc chân.
- Treo trọng lượng: móc ba lô vào móc dưới cột, để ba lô chạm nhẹ hoặc gần chạm đất để khỏi đung đưa.
- Đứng chắn gió: dùng thân mình hoặc tảng đá che cho máy khi chụp.
- Tháo dây đeo máy hoặc quấn gọn: dây phấp phới trong gió cũng làm máy rung.
- Bấm không chạm máy: hẹn giờ 2 giây, điều khiển từ xa hoặc qua ứng dụng.
Những thiết lập trong máy giúp giảm rung
- Tắt chống rung trên ống kính hoặc thân máy khi đặt trên chân máy, trừ khi nhà sản xuất ghi rõ hệ thống tự nhận biết chân máy. Một số hệ chống rung có thể gây nhoè nhẹ khi máy đã đứng yên.
- Màn trập điện tử phía trước hoặc chế độ trễ màn trập, nếu máy có, giảm rung do cơ cấu màn trập ở tốc độ trung bình.
- Kiểm tra bằng cách phóng to ảnh vừa chụp lên mức tối đa ở chi tiết nhỏ, không đánh giá trên màn hình thu nhỏ.
Chân máy ở bờ biển, suối và cát
Nước mặn và cát mịn là kẻ thù của khoá chân. Sau buổi chụp ở biển hay suối, rửa phần chân dưới bằng nước ngọt, kéo hết các đoạn ra, để khô rồi mới gập. Cát lọt vào khoá vặn thì tháo khoá ra lau theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Đứng ở bãi đá ven biển hay giữa suối để chụp, luôn để ý sóng và nước dâng; không có tấm ảnh nào đáng để chân máy, và chính bạn, bị cuốn đi.
Lỗi thường gặp và cách sửa
| Biểu hiện | Nguyên nhân hay gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ảnh phơi sáng dài nhoè đều | Gió, chân mảnh, cột giữa kéo cao | Hạ thấp, treo ba lô, đứng chắn gió |
| Ảnh nhoè dù không có gió | Tay chạm máy khi bấm, chống rung đang bật | Hẹn giờ 2 giây, tắt chống rung theo hướng dẫn của máy |
| Chân máy lún dần trong lúc chụp | Cát, bùn, sóng rút | Ấn sâu trước khi chụp, chụp lại tấm cần khớp |
| Máy "đổ" khi nới đầu bi | Đầu bi không đủ rít hoặc quá tải | Giữ máy khi nới, chỉnh núm độ rít, dùng đầu chịu tải tốt hơn |
| Đường chân trời nghiêng | Chân không cân | Dùng lưới hoặc thước thăng bằng điện tử trong máy |
Khi không mang chân máy: các cách tì máy
Có những chuyến bạn chọn đi nhẹ, hoặc nơi đến không cho dựng chân máy. Vẫn có cách giữ máy yên hơn cầm tay trần:
- Tì lên vật cứng: lan can, tảng đá, bức tường thấp, đặt túi vải hoặc mũ lót dưới máy để chỉnh góc và đỡ trầy.
- Túi hạt (bean bag): túi vải nhỏ đựng hạt nhựa hoặc gạo, ôm khít đáy máy trên mặt phẳng gồ ghề.
- Chân máy mini: đặt trên bàn đá, mui xe, bậc thềm; nhẹ, gọn nhưng chỉ hợp với máy và ống nhẹ.
- Tư thế cầm: khuỷu tay ép sát người, thở ra rồi bấm, chụp liên tiếp vài tấm và chọn tấm nét nhất.
Những cách này đủ cho vài phần mười giây đến khoảng một giây với chống rung tốt, không thay được chân máy cho phơi sáng dài hay chuỗi ảnh cần khớp tuyệt đối.
Lịch sự với chân máy ở điểm đông người
Ở những điểm ngắm hoàng hôn đông khách, chân máy chiếm chỗ của ba bốn người đứng. Đừng dựng chắn lối đi, cầu thang hay chặn tầm nhìn của người đến trước. Nhiều điểm như cầu tàu, sàn quan sát, đền chùa không cho dùng chân máy; tôn trọng quy định, đừng cãi.
Thử ngay lần tới
- Đo chiều cao chân máy của bạn khi không kéo cột giữa; nếu thấp hơn tầm ngực nhiều, tập quen với góc chụp thấp thay vì kéo cột.
- Treo ba lô thử một lần và so hai tấm phơi sáng 2 giây có treo và không treo trong gió.
- Đặt sẵn hẹn giờ 2 giây trong một nút tuỳ biến hoặc chế độ người dùng.
- Kiểm tra chế độ chống rung trong sách hướng dẫn máy mình: có cần tắt khi dùng chân máy không.
- Sau chuyến biển: rửa nước ngọt phần chân dưới ngay tối hôm đó.
Câu hỏi thường gặp
Chọn chân máy chụp phong cảnh thế nào?
Chọn chân có tải trọng dư nhiều lần so với máy và ống nặng nhất, đủ cao mà không kéo cột giữa, khoá chân chắc và đủ nhẹ để mang cả ngày. Carbon nhẹ và giảm rung tốt hơn, nhôm rẻ và bền va đập hơn.
Làm sao để chân máy không rung khi gió to?
Hạ thấp chân, mở rộng góc chân, không kéo cột giữa, treo ba lô ở móc dưới cột và đứng chắn gió. Bấm bằng hẹn giờ hoặc điều khiển từ xa để tay không chạm máy.
Có nên tắt chống rung khi dùng chân máy không?
Nhiều máy và ống kính khuyên tắt chống rung khi đặt trên chân máy vì hệ thống có thể gây nhoè nhẹ khi máy đã đứng yên. Một số đời mới tự nhận biết chân máy; hãy đọc hướng dẫn của chính máy mình.
Đầu bi cầu và đầu ba chiều cái nào tốt hơn?
Đầu bi cầu nhanh, gọn, hợp với đa số người chụp phong cảnh. Đầu ba chiều chỉnh chậm nhưng chính xác từng trục, dễ giữ chân trời thẳng. Chọn theo cách làm việc của bạn.
Chân máy carbon có đáng tiền hơn nhôm không?
Carbon nhẹ hơn, giảm rung nhanh hơn và đỡ lạnh tay, đáng giá nếu bạn đi bộ nhiều. Nếu chủ yếu chụp gần xe hoặc ngân sách hạn chế, chân nhôm chắc chắn vẫn làm tốt việc.
