Chụp phong cảnh dùng được cả ba nhóm ống kính: góc rộng (khoảng 14–35 mm quy đổi full-frame) cho cảnh bao la và tiền cảnh gần, tầm trung (khoảng 24–70 mm) cho phần lớn tình huống, và tele (khoảng 70–200 mm trở lên) để tách núi xa, lớp sương, chi tiết. Nếu chỉ chọn một, ống zoom tầm trung là an toàn nhất. Nếu chọn hai, thêm một ống tele thường mở ra nhiều ảnh mới hơn thêm một ống siêu rộng.
Bài này bàn chuyện chọn mua và mang theo ống gì. Cách dùng tiêu cự để bố cục, như nén lớp núi bằng tele, là một đề tài riêng trong mục bố cục.
Đọc tiêu cự cho đúng: quy đổi theo cảm biến
Các con số trong bài đều là tiêu cự quy đổi full-frame (cảm biến 36 × 24 mm). Máy có cảm biến nhỏ hơn sẽ "cắt" khung hình, làm góc nhìn hẹp lại:
| Cảm biến | Hệ số quy đổi (xấp xỉ) | Ống 16 mm cho góc nhìn như | Ống 50 mm cho góc nhìn như |
|---|---|---|---|
| Full-frame | 1× | 16 mm | 50 mm |
| APS-C | 1,5–1,6× | khoảng 24–26 mm | khoảng 75–80 mm |
| Micro Four Thirds | 2× | 32 mm | 100 mm |
Hệ quả thực tế: người dùng máy APS-C muốn có góc siêu rộng phải tìm ống có tiêu cự thật rất ngắn, khoảng 10–11 mm. Kiểm tra hệ số quy đổi của máy mình trước khi đọc bất kỳ lời khuyên nào về tiêu cự.
Ba nhóm ống kính và việc của từng nhóm
| Nhóm | Dải quy đổi | Hợp với | Cái giá phải trả |
|---|---|---|---|
| Siêu rộng | khoảng 12–20 mm | Hẻm núi, khoảng trời lớn, tiền cảnh sát chân, không gian chật | Méo ở rìa, khó gắn kính lọc nếu thấu kính trước lồi, cảnh dễ trống trải |
| Rộng – tầm trung | khoảng 24–70 mm | Phần lớn cảnh đồi núi, phố cổ, ven sông, cảnh "như mắt nhìn" | Ít gây ấn tượng mạnh nếu không có ánh sáng đẹp |
| Tele | khoảng 70–200 mm, có khi tới 400 mm | Núi xa, lớp sương, mặt trời to trên đường chân trời, chi tiết vách đá | Nặng, nhạy rung, cần chân máy chắc, hơi nước trong không khí làm giảm nét khi chụp rất xa |
Zoom hay ống một tiêu cự
Ống zoom là lựa chọn thực dụng cho phong cảnh. Ngoài trời, nhiều khi bạn không thể bước lên hay lùi lại vì vực, suối, rào. Đổi ống kính giữa gió bụi, hơi sương cũng là cách nhanh nhất để cảm biến dính bụi.
Ống một tiêu cự (prime) thường gọn, nhẹ, khẩu độ lớn, có khi nét hơn ở rìa. Nó hợp với người thích đi nhẹ, chụp ảnh đêm, hoặc thích tự giới hạn để rèn mắt. Với ảnh phong cảnh ban ngày, chụp ở f/8–f/11, ưu thế khẩu lớn gần như không dùng tới.
Những thông số đáng xem, ngoài tiêu cự
Khẩu độ lớn nhất
Phong cảnh ban ngày hiếm khi cần khẩu lớn hơn f/4. Ống f/4 thường nhẹ và rẻ hơn hẳn ống f/2,8 cùng dải. Ngoại lệ là ảnh sao, nơi khẩu lớn quan trọng thật sự; chuyện đó thuộc mục ảnh đêm.
Độ nét ở rìa và góc ảnh
Ảnh phong cảnh thường có chi tiết khắp khung, nên độ nét ở góc quan trọng hơn so với chụp chân dung. Khi đọc thử nghiệm kỹ thuật, để ý kết quả ở khẩu f/8 phần rìa, không chỉ ở tâm.
Cỡ ren kính lọc và thấu kính trước
Nhiều ống siêu rộng có thấu kính trước lồi, không vặn được kính lọc tròn, phải dùng giá đỡ kính lọc vuông cỡ lớn, cồng kềnh và tốn kém. Nếu bạn định dùng kính lọc phân cực hay ND thường xuyên, đây là điểm phải kiểm tra trước khi mua. Chọn các ống có cùng cỡ ren cũng giúp dùng chung một bộ kính lọc.
Khoảng lấy nét gần nhất
Ống góc rộng lấy nét được rất gần cho phép đưa tiền cảnh như đá, hoa, vệt nước vào sát ống kính.
Trọng lượng và chống chịu thời tiết
Ống kính có gioăng chống bụi, chống nước nhẹ đáng giá nếu bạn hay chụp ở biển, núi sương, mùa mưa. Nhưng "chống chịu" không có nghĩa là không thấm nước; vẫn phải che chắn khi mưa.
Lỗi quang học nên biết trước khi chọn ống
Không ống kính nào hoàn hảo. Biết trước những lỗi thường gặp giúp bạn đọc thử nghiệm đúng chỗ và không thất vọng khi mở ảnh trên máy tính.
| Lỗi | Thấy trong ảnh phong cảnh thế nào | Sửa được không |
|---|---|---|
| Méo hình thùng | Đường chân trời ở mép trên, mép dưới khung cong phồng ra, hay gặp ở ống rộng | Sửa tốt bằng hồ sơ ống kính trong phần mềm |
| Tối góc | Bốn góc tối hơn giữa, rõ nhất ở khẩu mở lớn | Sửa được; khép khẩu cũng giảm |
| Viền màu (quang sai màu) | Viền tím, xanh ở mép cành cây, mép núi ngược sáng | Phần lớn sửa được bằng phần mềm |
| Mềm ở rìa | Cây cối, đá ở góc khung nhoè dù giữa nét | Khó sửa; khép khẩu khoảng f/8–f/11 giúp phần nào |
| Loá, bóng ma | Đốm sáng, vệt màu khi mặt trời trong hoặc sát khung | Khó sửa; ống có lớp phủ tốt và loa che nắng giảm đáng kể |
Với người chụp phong cảnh, hai dòng cuối đáng lo nhất vì phần mềm ít cứu được. Nếu bạn hay chụp bình minh, hoàng hôn có mặt trời trong khung, hãy tìm thử nghiệm về khả năng chống loá của ống trước khi mua, và xem ảnh mẫu chụp ngược sáng thay vì chỉ xem ảnh chụp bảng kiểm tra.
Ống cũ, ống lấy nét tay: lựa chọn tiết kiệm
Phong cảnh là thể loại hiếm hoi mà lấy nét tự động nhanh gần như không quan trọng: núi không chạy, và bạn thường lấy nét một lần rồi khoá. Vì vậy ống lấy nét tay, ống đời cũ qua ngàm chuyển, hay ống đã qua sử dụng là cách tiết kiệm hợp lý. Khi mua ống cũ, soi đèn pin qua thấu kính để kiểm tra mốc (sợi như mạng nhện), sương mờ, xước sâu; xoay thử vòng nét, vòng zoom xem có kẹt, có lỏng không; chụp thử một cảnh xa ở f/8 rồi phóng to bốn góc xem có góc nào mềm hẳn, dấu hiệu thấu kính bị lệch.
Mang ống gì cho từng kiểu chuyến đi
| Kiểu chuyến đi | Gợi ý mang theo | Lý do |
|---|---|---|
| Leo đồi, săn mây vùng núi | Tầm trung + tele | Núi xa và lớp sương cần tele; leo dốc cần nhẹ |
| Hang động, hẻm núi, rừng rậm | Siêu rộng + tầm trung | Không gian chật, cần góc rộng |
| Ven biển, đầm phá | Rộng + tele vừa | Bờ đá và tiền cảnh cần ống rộng; thuyền, mỏm đá xa cần tele |
| Phố cổ, làng quê | Tầm trung, có thể thêm một ống một tiêu cự nhỏ gọn | Gọn, kín đáo, ít gây chú ý |
| Đi xa, nhiều ngày, mang nhẹ | Một ống zoom dải rộng | Chấp nhận kém nét hơn chút để khỏi đổi ống |
Thứ tự mua hợp lý
- Ống tầm trung (thường là ống đi kèm máy hoặc zoom khoảng 24–70 mm).
- Ống tele khoảng 70–200 mm: thêm một kiểu ảnh hoàn toàn mới mà ống rộng không làm được.
- Ống siêu rộng khi bạn thấy mình thường xuyên lùi không được mà cảnh vẫn không vừa khung.
Nhiều người mới làm ngược lại, mua ống siêu rộng trước vì nghĩ "phong cảnh là phải rộng". Kết quả thường là những tấm ảnh trống trải, núi xa bé tí. Siêu rộng chỉ mạnh khi có tiền cảnh tốt ngay trước ống kính.
Thử ngay lần tới
- Chụp một cảnh ở ba tiêu cự: đứng yên một chỗ, chụp ở đầu rộng nhất, ở khoảng 50 mm và ở đầu dài nhất của ống bạn có. Về nhà so xem tấm nào bạn thích nhất.
- Xem lại thư viện ảnh cũ: nhiều phần mềm cho lọc ảnh theo tiêu cự. Nếu 70% ảnh bạn thích nằm ở đầu dài của ống zoom, ống tầm xa nên là món tiếp theo.
- Thuê hoặc mượn trước khi mua ống tele hay siêu rộng, mang đi một chuyến thật.
- Đo cỡ ren ghi ở mặt trước hoặc nắp ống kính, ghi vào điện thoại để mua kính lọc đúng cỡ.
- Chuyến tới chỉ mang hai ống và đổi ống ở chỗ khuất gió, quay ngàm máy xuống đất.
Câu hỏi thường gặp
Chụp phong cảnh nên dùng ống kính bao nhiêu mm?
Phần lớn ảnh phong cảnh nằm trong khoảng 16–70 mm quy đổi full-frame. Ống tele 70–200 mm hữu ích để tách núi xa và lớp sương. Không có tiêu cự "đúng" duy nhất, chọn theo cảnh và điều bạn muốn nhấn.
Chụp phong cảnh có cần ống kính khẩu lớn không?
Ban ngày thường chụp ở f/8–f/11 nên ống f/4 là đủ, nhẹ và rẻ hơn ống f/2,8. Khẩu lớn chỉ thật sự cần cho ảnh sao và cảnh đêm.
Máy APS-C chụp phong cảnh dùng ống bao nhiêu?
Nhân tiêu cự với khoảng 1,5–1,6 để ra góc nhìn quy đổi. Muốn góc siêu rộng như 16 mm full-frame, cần ống khoảng 10–11 mm trên APS-C.
Có nên mua ống siêu rộng đầu tiên để chụp phong cảnh?
Thường không nên. Ống siêu rộng chỉ mạnh khi có tiền cảnh tốt sát ống kính; không có thì ảnh dễ trống trải. Ống tầm trung rồi tele thường là thứ tự hiệu quả hơn.
Ống zoom hay ống một tiêu cự tốt hơn cho phong cảnh?
Ống zoom thực dụng hơn vì ngoài trời nhiều khi không thể bước tới hay lùi lại, và ít phải đổi ống trong gió bụi. Ống một tiêu cự gọn, nhẹ, hợp cho người thích đi nhẹ hoặc chụp ảnh đêm.
