Kính lọc phân cực tròn (CPL) là tấm kính vặn trước ống kính, xoay được, dùng để cắt bớt ánh sáng phản xạ: mặt nước trong hơn và thấy đáy, lá cây hết bóng loáng và xanh đậm lên, bầu trời xanh sâu hơn ở một số hướng. Hiệu quả mạnh nhất khi chụp vuông góc khoảng 90° so với hướng mặt trời, gần như không có tác dụng khi chụp thẳng về phía mặt trời hoặc quay lưng hẳn lại mặt trời. Với ống siêu rộng, kính này hay làm bầu trời loang lổ không đều, đó là lỗi dùng sai phổ biến nhất.
Kính phân cực làm được gì
Ánh sáng phản xạ từ mặt nước, lá ướt, đá bóng, kính và một phần ánh sáng bầu trời bị phân cực, tức dao động theo một hướng ưu tiên. Kính phân cực cho đi ánh sáng theo một hướng và chặn ánh sáng theo hướng vuông góc. Khi bạn xoay vòng kính, lượng ánh sáng phản xạ bị cắt thay đổi theo.
| Cảnh | Không có CPL | Có CPL, xoay đúng |
|---|---|---|
| Suối, hồ trong | Mặt nước phản chiếu trời trắng, không thấy đáy | Thấy đá cuội, màu nước dưới đáy |
| Rừng, đồi chè sau mưa | Lá loá sáng từng đốm, màu nhạt | Lá xanh đậm, đều màu, rõ thớ |
| Bầu trời xanh | Xanh nhạt, mây ít tách | Xanh sâu hơn, mây trắng nổi lên (ở góc hợp) |
| Đá ướt ven biển, thác | Đá lấp loá, mất chi tiết | Đá sẫm, lộ vân |
| Cầu vồng | Bình thường | Xoay một hướng làm cầu vồng rõ hơn, xoay hướng kia làm nó gần như biến mất |
Điều quan trọng: phần lớn những hiệu ứng này không thể làm lại bằng phần mềm. Phần mềm tăng được màu trời, nhưng không xoá được ánh loá trên mặt nước để lộ đáy suối, vì thông tin ấy không có trong ảnh.
Góc 90° với mặt trời: quy tắc ngón tay
Hiệu ứng làm tối trời mạnh nhất ở dải trời vuông góc với hướng mặt trời. Cách tìm nhanh ngoài hiện trường:
- Giơ tay chỉ ngón trỏ về phía mặt trời (không nhìn thẳng vào mặt trời).
- Dựng ngón cái vuông góc với ngón trỏ, như hình khẩu súng.
- Xoay cổ tay quanh trục ngón trỏ: ngón cái quét qua một vòng cung trên trời. Đó là dải mà CPL làm trời tối và xanh nhất.
Khi chụp thẳng về phía mặt trời (ngược sáng) hoặc quay lưng hẳn lại (thuận sáng), ánh sáng trời gần như không phân cực, kính chỉ làm tối ảnh mà chẳng thêm gì. Vào giờ vàng, mặt trời thấp, dải phân cực mạnh là một vòng cung đi qua đỉnh đầu; chụp hướng bắc hoặc nam lúc này cho hiệu quả rõ.
Với mặt nước thì khác: hiệu quả cắt phản xạ mạnh nhất khi bạn nhìn xuống mặt nước ở góc khoảng 30–40° so với mặt nước (góc Brewster của nước vào khoảng 53° so với phương thẳng đứng), và yếu khi nhìn thẳng từ trên xuống.
Chỗ hay dùng sai
Trời loang với ống siêu rộng
Ống siêu rộng, khoảng dưới 24 mm quy đổi, thu một khoảng trời rộng tới mức trong khung có cả phần trời phân cực mạnh lẫn phần gần như không phân cực. Kết quả: một dải trời xanh đậm như vết mực giữa nền trời nhạt. Cách xử lý: xoay kính cho hiệu ứng nhẹ đi, hoặc tháo kính ra khi trời chiếm phần lớn khung, hoặc dùng ống hẹp hơn.
Làm "chết" cầu vồng và mặt nước gương
Cầu vồng là ánh sáng phân cực; xoay sai hướng là nó biến mất. Mặt hồ phản chiếu núi lúc lặng gió cũng vậy: nếu bạn muốn ảnh gương, xoay kính để giữ phản chiếu, không phải xoá nó. Luôn nhìn qua kính ngắm hoặc màn hình khi xoay.
Quên xoay lại khi đổi khung ngang sang dọc
Xoay máy 90° là đổi hướng của kính so với cảnh. Hiệu ứng có thể đảo ngược hoàn toàn. Mỗi lần đổi khung, xoay lại kính.
Dùng lúc thiếu sáng
CPL làm mất khoảng 1–2 stop ánh sáng, tuỳ loại kính. Lúc giờ xanh, trong rừng tối, ban đêm, nó chỉ làm bạn phải tăng ISO hoặc kéo dài tốc độ mà không đem lại gì. Tháo ra.
Chồng nhiều kính lọc trên ống rộng
Vặn CPL chồng lên kính bảo vệ, chồng thêm ND sẽ làm tối góc ảnh và tăng nguy cơ loá. Chụp với ống rộng thì dùng ít lớp kính nhất có thể, hoặc chọn loại kính viền mỏng.
Phân cực tròn hay phân cực thẳng
Kính phân cực thẳng (linear) và phân cực tròn (circular) cho hiệu ứng như nhau trên ảnh. Khác biệt là kính phân cực thẳng có thể làm sai hệ thống đo sáng và lấy nét của nhiều máy có gương bán phần hoặc bộ tách tia. Vì vậy với máy ảnh hiện đại, gần như mọi người dùng CPL (phân cực tròn) cho chắc.
Một lưu ý nhỏ: nhiều màn hình điện thoại và màn hình máy ảnh phát ra ánh sáng phân cực. Đeo kính râm phân cực nhìn màn hình có thể thấy tối đen ở một góc; nhìn qua CPL cũng vậy. Đó không phải lỗi máy.
Chọn mua và bảo quản
- Đúng cỡ ren của ống kính (ghi trên nắp ống hoặc vành trước, ký hiệu bằng mm). Có nhiều ống khác cỡ thì mua theo cỡ lớn nhất kèm vòng chuyển, nhưng vòng chuyển có thể làm tối góc với ống rộng.
- Kính tốt không ám màu rõ, phủ chống loá, vòng xoay trơn mà không lỏng. Kính rẻ kém chất lượng thường ám vàng hoặc xanh và giảm nét rõ rệt.
- Bảo quản trong hộp riêng, lau bằng khăn sợi nhỏ sạch. Mặt kính bị dầu tay là nguồn loá khi chụp ngược sáng.
- Điện thoại có kính kẹp dạng clip, hiệu ứng tương tự nhưng chất lượng và độ khớp với ống kính điện thoại rất khác nhau; thử trước khi tin.
Bảng nhanh: khi nào gắn, khi nào tháo
| Gắn CPL | Tháo CPL |
|---|---|
| Suối, hồ trong muốn thấy đáy | Muốn giữ mặt nước phản chiếu như gương |
| Rừng, đồi chè, lá ướt sau mưa | Giờ xanh, đêm, rừng tối |
| Trời xanh, chụp vuông góc với mặt trời | Chụp thẳng về phía mặt trời hoặc lưng hẳn mặt trời |
| Đá ướt, thác nước ban ngày | Ống siêu rộng với nhiều trời trong khung |
| Muốn cầu vồng đậm hơn | Cảnh hoàn toàn mây xám, không có phản xạ |
Thử ngay lần tới
- Tìm một vũng nước hay con suối: đặt máy trên chân, chụp hai tấm, một tấm xoay CPL cho phản chiếu mạnh nhất, một tấm yếu nhất. So độ thấy đáy.
- Dùng quy tắc ngón tay lúc 9–10 giờ sáng để tìm dải trời tối nhất; chụp một tấm hướng đó và một tấm về phía mặt trời, xem chênh lệch.
- Với ống rộng nhất bạn có: chụp trời xanh có CPL, kiểm tra trên màn hình xem trời có bị loang không; nếu có, xoay giảm hiệu ứng.
- Đặt thói quen: mỗi lần xoay máy dọc, tay trái tự động xoay lại vòng kính.
- Tới giờ xanh: tháo CPL cất hộp, đừng để nó ăn mất 1–2 stop vô ích.
Câu hỏi thường gặp
Kính lọc CPL dùng để làm gì?
CPL cắt bớt ánh sáng phản xạ: làm mặt nước trong và thấy đáy, lá cây hết loá và xanh đậm hơn, bầu trời xanh sâu hơn ở hướng vuông góc với mặt trời. Hiệu quả cắt phản xạ này khó làm lại bằng phần mềm.
Vì sao chụp CPL bầu trời bị loang không đều?
Với ống siêu rộng, khung hình chứa cả phần trời phân cực mạnh và phần gần như không phân cực, nên trời có dải tối dải sáng. Xoay giảm hiệu ứng, tháo kính hoặc dùng tiêu cự hẹp hơn.
Kính phân cực mất bao nhiêu stop sáng?
Thường khoảng 1–2 stop tuỳ loại kính và cách xoay. Vì vậy nên tháo ra khi trời tối, trong rừng tối hay lúc giờ xanh.
Phân cực tròn và phân cực thẳng khác nhau thế nào?
Hiệu ứng trên ảnh như nhau, nhưng kính phân cực thẳng có thể làm sai đo sáng và lấy nét ở nhiều máy ảnh. Phân cực tròn (CPL) hoạt động ổn với máy hiện đại nên được dùng phổ biến.
Chụp hoàng hôn có nên dùng CPL không?
Khi chụp thẳng về phía mặt trời lặn, CPL gần như không có tác dụng với bầu trời và chỉ làm tối ảnh. Nó vẫn có ích nếu trong cảnh có mặt nước, đá ướt cần giảm loá, hoặc khi bạn chụp hướng vuông góc với mặt trời.
