Kính lọc ND (neutral density) là kính màu xám trung tính làm tối đều toàn khung hình, để bạn kéo dài thời gian phơi sáng ngay giữa ban ngày: nước thác mượt như lụa, biển phẳng như sương, mây kéo thành vệt. Kính GND (graduated ND) chỉ tối một nửa, chuyển dần sang trong ở nửa kia, dùng để giữ bầu trời sáng không cháy trong khi đất tối vẫn đủ sáng. Hai loại cùng họ nhưng giải quyết hai việc khác nhau.
Bài này nói kỹ thuật kính lọc trên máy ảnh. Phơi sáng dài trên điện thoại và cách dùng phơi sáng dài để làm biến mất người ở danh thắng đông khách là hai đề tài riêng.
Đọc ký hiệu kính ND
Mỗi hãng ghi độ tối theo một kiểu, nhưng có ba cách phổ biến. Tất cả quy về một điều: kính làm mất bao nhiêu stop sáng. Mỗi stop là giảm một nửa ánh sáng, tức phải tăng gấp đôi thời gian phơi sáng.
| Ghi kiểu hệ số | Ghi kiểu mật độ quang học | Số stop | Thời gian tăng lên |
|---|---|---|---|
| ND2 | 0.3 | 1 | × 2 |
| ND4 | 0.6 | 2 | × 4 |
| ND8 | 0.9 | 3 | × 8 |
| ND16 | 1.2 | 4 | × 16 |
| ND64 | 1.8 | 6 | × 64 |
| ND1000 | 3.0 | khoảng 10 | × khoảng 1.000 |
Ba mức dùng nhiều nhất cho phong cảnh là 3 stop, 6 stop và 10 stop. 3 stop làm mềm nước thác lúc trời âm u; 6 stop cho mặt biển mượt vào ban ngày; 10 stop kéo mây và làm biển phẳng lặng giữa trưa.
Tính thời gian phơi sáng khi gắn ND
Công thức: thời gian mới = thời gian không kính × 2 mũ (số stop). Ví dụ với cùng khẩu và ISO:
| Không kính | ND 3 stop | ND 6 stop | ND 10 stop |
|---|---|---|---|
| 1/250 s | 1/30 s | 1/4 s | khoảng 4 s |
| 1/60 s | 1/8 s | khoảng 1 s | khoảng 17 s |
| 1/15 s | 1/2 s | khoảng 4 s | khoảng 68 s |
| 1/4 s | 2 s | 16 s | khoảng 4 phút |
Các ứng dụng tính phơi sáng dài trên điện thoại làm phép tính này nhanh hơn. Với kính mạnh, số tính ra chỉ là điểm khởi đầu: chụp thử, xem histogram, chỉnh tiếp.
Thời gian bao lâu thì ra hiệu ứng gì
| Đối tượng | Khoảng thời gian khởi điểm | Kết quả thường thấy |
|---|---|---|
| Thác, suối chảy mạnh | 1/4 – 1 s | Nước mềm nhưng còn thớ, còn hướng chảy |
| Thác, suối | 2 – 10 s | Nước trắng mịn như sương, mất thớ |
| Sóng vỗ bờ đá | 0,5 – 2 s | Vệt sóng rút thành đường trắng quanh đá |
| Mặt biển, mặt hồ | 30 s trở lên | Mặt nước phẳng như gương mờ, đá và cọc nổi lên |
| Mây trôi | 30 s – vài phút | Mây kéo thành vệt; tuỳ tốc độ gió, ngày lặng gió gần như không thấy |
Không có con số đúng cho mọi cảnh: lưu lượng nước, tốc độ gió, khoảng cách tới chủ thể đều làm kết quả khác đi. Chụp một chuỗi thời gian khác nhau rồi chọn.
Quy trình chụp với ND mạnh
- Dựng chân máy vững, bố cục và lấy nét khi chưa gắn kính (kính 10 stop tối tới mức máy khó lấy nét và bạn khó nhìn).
- Chuyển sang lấy nét tay để máy không tìm nét lại sau khi gắn kính.
- Đo sáng, ghi lại thông số ở chế độ chỉnh tay.
- Gắn kính, tính thời gian mới. Trên 30 giây thì dùng chế độ Bulb với điều khiển từ xa, hoặc chế độ phơi sáng dài nếu máy có.
- Che khe kính ngắm với máy có gương lật: ánh sáng lọt từ phía sau có thể tạo vệt loá trong ảnh phơi sáng dài.
- Chụp, kiểm tra histogram, chỉnh thời gian.
- Kiểm tra màu: kính ND mạnh, nhất là loại rẻ, hay làm ảnh ám xanh, ám nâu hoặc ám đỏ tía. Chụp RAW để sửa cân bằng trắng sau.
Giảm nhiễu phơi sáng dài trong máy
Nhiều máy có tính năng giảm nhiễu phơi sáng dài: chụp xong, máy chụp thêm một tấm tối cùng thời gian để trừ nhiễu. Tức là tấm 2 phút sẽ tốn 4 phút. Bật khi cần ảnh sạch nhất, tắt khi ánh sáng đang đổi nhanh và bạn cần chụp liên tục.
Kính GND: giữ bầu trời mà không cần ghép
Khi trời sáng hơn đất 2–3 stop, như cảnh biển hay đồng bằng lúc hoàng hôn, kính GND làm tối riêng phần trời. Kính thường hình chữ nhật, cắm vào giá đỡ trước ống kính để trượt lên xuống cho vạch chuyển trùng đường chân trời.
| Loại GND | Vạch chuyển | Hợp với |
|---|---|---|
| Chuyển mềm (soft) | Chuyển dần qua một dải rộng | Đường chân trời gồ ghề: đồi, núi, cây |
| Chuyển cứng (hard) | Chuyển gần như đột ngột | Đường chân trời phẳng: biển, đồng, hồ lớn |
| Chuyển ngược (reverse) | Tối nhất ở vạch, nhạt dần lên trên | Mặt trời mọc, lặn sát chân trời, chỗ sáng nhất nằm ngay đường chân trời |
Độ mạnh thường là 1, 2 hoặc 3 stop (ghi 0.3, 0.6, 0.9).
Giới hạn của GND
- Núi, cây, toà nhà nhô qua đường chân trời cũng bị tối theo, trông như có bóng mây kỳ lạ.
- Không dùng được khi đường ngăn sáng tối uốn lượn phức tạp.
- Giá đỡ và kính vuông cồng kềnh, dễ vỡ, dễ dính dấu tay.
Vì vậy nhiều người chụp ngày nay thay GND bằng cách chụp bù trừ nhiều tấm rồi ghép, hoặc chỉ dùng thanh chuyển sắc trong phần mềm khi chênh lệch không quá lớn. GND vẫn có lợi thế là ra ngay một tấm, không lo vật chuyển động giữa các tấm như sóng hay lá.
Kính ND thay đổi được (variable ND)
Đây là hai lớp kính phân cực chồng lên nhau, xoay để thay đổi độ tối. Tiện cho quay phim, nhưng ở mức tối cao hay sinh hiện tượng vệt tối hình chữ X, và với ống rộng dễ làm tối không đều. Với ảnh phong cảnh cần chất lượng, kính ND cố định thường an toàn hơn.
Lỗi thường gặp và cách sửa
| Biểu hiện | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ảnh nhoè toàn bộ | Chân máy rung, gió, chạm máy | Hạ thấp chân máy, treo ba lô, bấm từ xa |
| Mất nét sau khi gắn kính | Máy lấy nét lại khi kính đã gắn | Lấy nét trước, chuyển nét tay |
| Ảnh ám màu lạ | Kính ND mạnh không trung tính | Chụp RAW, chỉnh cân bằng trắng; chụp một tấm thẻ xám có kính để đối chiếu |
| Vệt loá khó hiểu | Ánh sáng lọt qua kính ngắm hoặc khe giá đỡ | Che kính ngắm, che giá đỡ khi chụp ngược sáng |
| Góc ảnh tối | Chồng nhiều kính trên ống rộng | Bớt lớp kính, dùng kính viền mỏng |
Thử ngay lần tới
- Bắt đầu với một ND 6 stop: đa năng nhất cho suối, thác ban ngày và biển lúc chiều.
- Ở một con suối: chụp chuỗi 1/15 s, 1/2 s, 2 s, 8 s. Về nhà chọn mức bạn thích, ghi lại để lần sau đi thẳng tới đó.
- Cài sẵn ứng dụng tính phơi sáng dài và tập tính nhẩm: 6 stop là nhân 64, 10 stop là nhân khoảng 1.000.
- Đứng ở chỗ khô, chắc khi chụp thác và sóng. Đá rêu và sóng lớn bất ngờ là nguyên nhân tai nạn thường gặp nhất ở thể loại ảnh này.
- Lúc hoàng hôn trên biển: thử một tấm có GND 2 stop chuyển cứng và một chuỗi bù trừ không kính, so xem cách nào hợp với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Kính lọc ND dùng để làm gì?
Kính ND làm tối đều toàn khung hình để kéo dài thời gian phơi sáng ngay cả ban ngày. Nhờ đó nước thác mượt, biển phẳng, mây kéo thành vệt, hoặc chụp khẩu lớn dưới nắng mà không thừa sáng.
ND1000 là bao nhiêu stop?
ND1000 (mật độ 3.0) làm giảm khoảng 10 stop, tức thời gian phơi sáng tăng khoảng 1.000 lần. Ví dụ 1/60 giây không kính sẽ thành khoảng 17 giây khi gắn ND1000.
GND khác ND thế nào?
ND tối đều toàn khung, dùng để kéo dài thời gian phơi sáng. GND chỉ tối một phần và chuyển dần sang trong, dùng để giữ bầu trời sáng không cháy khi đất tối hơn nhiều.
Chụp thác nước mượt nên để tốc độ bao nhiêu?
Khoảng 1/4 đến 1 giây cho nước mềm mà còn thớ, 2 đến 10 giây cho nước mịn như sương. Đây là điểm khởi đầu; lưu lượng nước và khoảng cách sẽ làm kết quả khác đi, nên chụp thử vài mức.
Vì sao ảnh chụp kính ND bị ám màu?
Nhiều kính ND, nhất là loại mạnh và rẻ, không hoàn toàn trung tính nên làm ảnh ám xanh, nâu hoặc đỏ tía. Chụp RAW và chỉnh cân bằng trắng khi hậu kỳ, hoặc chụp một tấm thẻ xám có kính để làm mốc.
