Một bình minh hay hoàng hôn rực màu thường cần hai điều cùng lúc: mây tầng giữa hoặc tầng cao phủ một phần bầu trời (không quá ít, không kín) để bắt ánh sáng đỏ cam từ dưới lên, và một khe trời quang ở phía chân trời nơi mặt trời mọc hoặc lặn để ánh sáng lọt tới được những đám mây đó. Trời quang hoàn toàn thường chỉ cho một dải màu mỏng; mây thấp dày ở chân trời thì chặn mất ánh sáng, cả buổi xám ngoét.
Vì sao có buổi rực, có buổi xám
Khi mặt trời ở sát hoặc dưới chân trời, ánh sáng của nó đi một quãng rất dài trong khí quyển trước khi tới mây và mắt mình, phần xanh bị tán xạ bớt, còn lại nhiều đỏ cam. Phần quang học này có bài riêng ở các wiki về hiện tượng bầu trời. Với người săn, chỉ cần nắm cấu trúc của một buổi rực màu:
- Ánh sáng đỏ cam từ mặt trời đi gần như nằm ngang.
- Nó cần một "đường thông" ở phía chân trời phía mặt trời để đi vào.
- Nó cần một "màn chiếu" trên đầu mình: những đám mây ở đủ cao để vẫn được chiếu sáng khi mặt đất đã tối.
Thiếu màn chiếu thì màu chỉ là một dải mỏng sát chân trời. Thiếu đường thông thì màn chiếu có đó mà không có ai bật đèn.
Mây nào làm màn chiếu tốt
| Loại mây | Độ cao | Với bình minh, hoàng hôn |
|---|---|---|
| Mây ti, ti tích (sợi, vảy mỏng) | Tầng cao | Rất tốt: bắt màu lâu nhất, có khi rực khi mặt trời đã lặn hẳn |
| Mây trung tích (vảy cá, cụm nhỏ) | Tầng giữa | Rất tốt: cho kết cấu, màu cam đỏ đậm |
| Mây trung tầng (lớp xám đều) | Tầng giữa | Được khi còn khe hở; kín thì xám |
| Mây tích rải rác | Tầng thấp | Viền sáng đẹp, nhưng màu ngắn, mặt dưới thường tối |
| Mây tầng, mây thấp dày kín | Tầng thấp | Kém: chặn ánh sáng, cả buổi xám |
Lượng mây tầng giữa và cao khoảng 30–70% bầu trời thường được người săn coi là vùng hứa hẹn. Đây là kinh nghiệm thực tế, không phải ngưỡng khoa học; có buổi 90% vẫn rực vì có khe ở đúng chỗ.
Khe chân trời: thứ dự báo hay bỏ sót
Ánh sáng chiếu lên mây trên đầu mình đến từ phía chân trời cách xa hàng trăm cây số. Nếu ở vùng đó có một dải mây thấp dày, mọi thứ bị chặn. Đây là lý do có những buổi trên đầu đầy mây vảy cá rất hứa hẹn mà cuối cùng chỉ hồng nhạt vài phút.
Cách kiểm tra
- Xác định hướng mặt trời mọc hoặc lặn cho đúng ngày (hướng này đổi theo mùa; dùng ứng dụng xem mặt trời).
- Trên bản đồ mây, nhìn dọc theo hướng đó ra xa vài trăm km: mây thấp có dày không?
- Xem ảnh vệ tinh gần nhất: dải mây lớn có đang trôi về phía chân trời phía mặt trời không?
- Tại chỗ, nhìn thẳng chân trời phía mặt trời trước giờ mọc, lặn: thấy một khe sáng là tín hiệu tốt.
Không khí: sạch, ẩm hay nhiều bụi
- Sau mưa, không khí sạch: màu trong, rõ, chuyển sắc mượt; ảnh nhìn xa được.
- Khói bụi, mù khô: mặt trời thành đĩa đỏ cam tròn rõ, dễ chụp bằng tele, nhưng bầu trời thường đục, ít màu trên mây.
- Độ ẩm rất cao sát mặt đất: chân trời mờ trắng, mặt trời hiện muộn và lặn sớm sau lớp mù.
Mùa khô ở Nam Bộ và Tây Nguyên, hay những ngày mù khô cuối đông ở miền Bắc, mặt trời đỏ tròn rất dễ gặp. Còn những buổi ráng rực trải nửa bầu trời thường đi kèm thời tiết đang chuyển, khi hệ mây trôi qua và để lại khe hở.
Thời điểm màu đẹp nhất
Bình minh và hoàng hôn không đối xứng hoàn toàn, nhưng có cấu trúc giống nhau:
- Mây tầng cao bắt màu sớm nhất (bình minh) và muộn nhất (hoàng hôn): vì ở cao, chúng vẫn thấy mặt trời khi mặt đất đã không thấy. Hoàng hôn có mây ti, đừng về ngay khi mặt trời lặn; màu rực nhất có khi tới sau đó vài phút tới hơn mười phút.
- Bình minh có màu trước khi mặt trời ló: những buổi đẹp, mây đã hồng tím từ lúc trời còn xanh thẫm. Đến lúc mặt trời lên là lúc màu bắt đầu nhạt.
- Mây tầng thấp bắt màu ngắn nhất: chỉ khi mặt trời rất sát chân trời.
Thời lượng chạng vạng ở vĩ độ Việt Nam khá ngắn so với các nước xa xích đạo, nên cửa sổ màu cũng ngắn. Đến muộn mười phút có thể là lỡ hết.
Một số công cụ dự báo màu
Có các dịch vụ dự báo "chất lượng hoàng hôn" dựa trên mô hình mây. Độ chính xác ở Việt Nam chưa được kiểm chứng rộng rãi, nên coi như một tín hiệu tham khảo. Cách đáng tin hơn là tự đọc các lớp mây theo tầng trên bản đồ thời tiết như bài bản đồ dự báo đã hướng dẫn, kèm ảnh vệ tinh và một cái nhìn ra cửa sổ.
Bảng chấm nhanh trước khi ra khỏi nhà
| Tiêu chí | Tốt | Xấu |
|---|---|---|
| Mây giữa, cao trên đầu | Khoảng 30–70%, có kết cấu | Không có, hoặc kín đặc |
| Mây thấp ở chân trời phía mặt trời | Ít hoặc có khe | Dải dày liền |
| Không khí | Sạch sau mưa | Mù khô, khói dày |
| Diễn biến | Hệ mây đang trôi đi | Mây đang dày thêm, sắp mưa |
Ba ô tốt trở lên thì đáng đi. Hai ô thì cân nhắc khoảng cách. Một ô thì nên ở nhà, hoặc đi mà không kỳ vọng.
Chụp khi màu tới
- Đo sáng vào vùng mây sáng, giảm sáng nhẹ để giữ độ đậm của màu.
- Khoá cân bằng trắng (khoảng ánh sáng ngày) để máy không "sửa" màu ráng.
- Quay lưng lại: phía đối diện mặt trời cũng có mây bắt màu hồng, thường ít ai chụp.
- Chụp liên tục suốt cửa sổ màu; màu đổi từng phút.
Thử ngay lần tới
- Chiều nay, nhìn bầu trời lúc 16–17 giờ: có mây vảy cá, mây sợi ở trên cao không, và phía tây có khe sáng không. Đoán trước rồi đối chiếu lúc hoàng hôn.
- Tra hướng mặt trời lặn hôm nay, mở bản đồ mây thấp nhìn dọc theo hướng đó.
- Lần hoàng hôn có mây cao tới, đứng lại ít nhất 20 phút sau khi mặt trời lặn.
- Lần bình minh tới, có mặt trước giờ mặt trời mọc ít nhất 30 phút để bắt lúc mây hồng đầu tiên.
- Ghi vào sổ tay: lượng mây, khe chân trời, kết quả. Sau mười buổi sẽ thấy quy luật vùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hôm nay hoàng hôn có đẹp không?
Tín hiệu tốt là có mây tầng giữa hoặc tầng cao phủ một phần bầu trời và một khe quang ở chân trời phía tây. Nếu trời quang hoàn toàn, màu thường chỉ là dải mỏng; nếu mây thấp dày ở chân trời, ánh sáng bị chặn. Xem bản đồ mây theo tầng và nhìn trời lúc chiều sẽ đoán khá sát.
Vì sao trời quang mây lại không có hoàng hôn rực?
Vì thiếu mây làm màn chiếu. Ánh sáng đỏ cam chỉ tô được một dải mỏng sát chân trời. Những buổi rực nhất thường có mây ở tầng giữa hoặc cao để bắt ánh sáng từ dưới lên.
Màu hoàng hôn đẹp nhất lúc nào?
Nhiều buổi, màu rực nhất trên mây tầng cao tới sau khi mặt trời lặn vài phút tới hơn mười phút. Vì vậy nên ở lại thêm một lúc thay vì về ngay khi mặt trời khuất. Với bình minh, màu đẹp thường tới trước khi mặt trời ló.
Mây ti có tốt cho ảnh bình minh không?
Có. Mây ti ở rất cao nên bắt nắng sớm và lâu, thường cho màu hồng, cam rực trải rộng. Chỉ cần chân trời phía mặt trời không bị mây thấp chặn.
Mặt trời đỏ tròn lúc hoàng hôn là do đâu?
Thường do không khí có nhiều bụi, khói hoặc mù khô, làm ánh sáng bị tán xạ mạnh và đĩa mặt trời dịu lại thành đỏ cam. Cảnh này dễ chụp bằng ống tele, nhưng bầu trời xung quanh thường đục và ít màu trên mây.
