Màu ảnh phong cảnh không có một đáp án "trung thực tuyệt đối": máy ảnh, phần mềm và màn hình đều đã diễn giải màu trước khi bạn kịp chỉnh. Câu hỏi đúng hơn là ảnh có trung thành với cảm giác ở hiện trường không, và có đánh lừa người xem về nơi đó không. Một nguyên tắc thực dụng: chỉnh để ảnh gần với điều bạn thấy và cảm thấy, giữ màu của những thứ ai cũng biết (lá, trời, mây, da đá) ở mức tin được, và nói rõ khi ảnh đã được ghép hay thay trời.
Vì sao không có "màu thật" tuyệt đối
- Cảm biến không nhìn như mắt. Cảm biến ghi tín hiệu qua bộ lọc màu; phần mềm của máy hoặc phần mềm chỉnh RAW dịch tín hiệu đó ra màu theo một "hồ sơ" do nhà sản xuất chọn. Cùng một file RAW, hai phần mềm cho ra màu hơi khác nhau.
- Mắt người tự cân màu. Đứng dưới ánh hoàng hôn, não bạn bớt cảm thấy độ cam để mọi vật trông "bình thường". Máy ảnh không làm việc ấy theo cùng cách, nên ảnh có thể cam hơn hoặc ít cam hơn cảm giác.
- Màn hình hiển thị khác nhau. Cùng một file, màn hình điện thoại này rực, màn hình laptop kia nhạt.
- Trí nhớ làm màu đẹp lên. Các nghiên cứu về "màu trí nhớ" cho thấy người ta thường nhớ trời xanh hơn, lá xanh hơn so với thực tế. Ảnh chỉnh đúng đôi khi lại bị chê "nhạt hơn mình nhớ".
Hiểu những điều này để bớt cực đoan ở cả hai đầu: không có ảnh nào "không chỉnh" hoàn toàn, và không phải vì thế mà chỉnh tới đâu cũng được.
Ba mức can thiệp, ba mức trung thực
| Mức | Ví dụ | Người xem có bị đánh lừa không |
|---|---|---|
| Chỉnh tông màu | Cân bằng trắng, sáng tối, độ rực vừa phải, tối góc | Thường không; đây là phần việc tương đương phòng tối thời phim |
| Đẩy màu mạnh | Lá xanh neon, trời tím, biển xanh ngọc chói, hoàng hôn đỏ rực khắp ảnh | Có thể; người tới nơi sẽ thất vọng vì cảnh không như ảnh |
| Thay đổi nội dung | Thay trời, ghép trăng, thêm sương, xoá nhà, xoá dây điện | Có, nếu không nói rõ; với ảnh dự thi thiên nhiên hay ảnh tư liệu thì thường bị cấm |
Ghép ảnh và thay trời là một mảng kỹ thuật riêng; điều cần nhớ ở đây là ranh giới đạo đức: khi đã thay đổi nội dung, hãy ghi rõ là ảnh ghép.
Dấu hiệu màu đã "lố"
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lá cây vàng chanh, phát sáng | Tăng bão hoà toàn ảnh, kênh vàng quá mạnh | Dịch sắc vàng về xanh lá, giảm bão hoà kênh vàng |
| Trời xanh lơ (cyan) hoặc tím | Tăng bão hoà, chỉnh cân bằng trắng quá lạnh | Dịch sắc xanh trời, giảm bão hoà kênh xanh lơ |
| Mảng màu bệt, mất vân | Màu vượt quá giới hạn hệ màu, bị "cắt" | Giảm bão hoà vùng đó, kiểm tra cảnh báo vượt gam màu |
| Mọi thứ cùng một tông cam – xanh két | Dùng bộ lọc màu có sẵn theo trào lưu | Giảm độ mạnh bộ lọc, trả lại màu riêng cho từng vật |
| Viền sáng quanh núi, cây | Tăng chi tiết, giảm sáng trời quá mạnh | Giảm tương phản cục bộ, tinh chỉnh mặt nạ |
| Bóng râm xanh tím | Kéo bóng tối lên nhiều khi trời xanh chiếu | Giảm sáng bóng tối, chỉnh sắc vùng tối hơi ấm lại |
Những màu cảnh Việt Nam hay bị chỉnh sai
- Lúa, đồi chè, rừng nhiệt đới: cảm biến và nhiều hồ sơ màu cho xanh lá ngả vàng. Thêm bão hoà là thành xanh chanh. Thường chỉ cần dịch sắc và giảm sáng kênh xanh lá một chút.
- Đất đỏ bazan Tây Nguyên: màu đã rất đậm ngoài đời; tăng thêm là thành đỏ gạch như sơn. Nên để yên hoặc giảm nhẹ.
- Biển miền Trung, Nam Trung Bộ: màu nước thay đổi theo độ sâu, đáy cát, trời. Đẩy tất cả về xanh ngọc giống nhau làm mất chính những dải màu đẹp nhất.
- Sương sớm vùng cao: sương vốn hơi xanh lạnh trước khi nắng lên, chuyển ấm khi nắng chiếu. Kéo về trắng tinh làm mất thời điểm.
- Hoàng hôn sông nước miền Tây: mặt nước phản chiếu trời; nếu trời đã cam thì nước cũng cam. Tăng cam cho trời mà quên nước sẽ thấy lệch.
Màu và kỳ vọng của người xem
Ảnh phong cảnh không chỉ là tác phẩm riêng; nó còn là thứ người khác dựa vào để lên kế hoạch đi chơi. Những tấm ảnh rực rỡ quá mức về một bãi biển hay một thung lũng góp phần tạo ra kỳ vọng sai, rồi người tới nơi thất vọng, hoặc tệ hơn, cố tìm "góc như ảnh" bằng cách trèo rào, vào chỗ cấm. Người chụp chia sẻ ảnh lên mạng có một chút trách nhiệm với điều đó. Chỉnh đẹp không sai; chỉnh tới mức không còn là nơi ấy thì nên ghi chú.
Cách tự kiểm màu trước khi đăng
- Để mắt nghỉ: nhìn ảnh liên tục, mắt quen dần với màu đậm. Rời đi mười phút rồi quay lại.
- So trước – sau ở cùng kích thước. Nếu bản sau đẹp hơn nhưng không còn giống nơi đó, giảm bớt.
- Dùng chính ảnh điện thoại chụp cùng lúc ở hiện trường làm mốc tham khảo về màu.
- Kiểm tra trên hai màn hình: máy tính và điện thoại.
- Thử giảm mọi thanh màu đi một phần ba. Rất thường xuyên, bản giảm bớt trông chín chắn hơn.
- Hỏi một người đã tới nơi đó xem ảnh có "đúng là chỗ ấy" không.
Khi nào được phép "đẹp hơn thật"
Có những bối cảnh mà diễn giải mạnh tay là chính đáng, miễn trung thực về cách làm:
- Ảnh nghệ thuật cá nhân, nơi người xem hiểu đây là cách nhìn của tác giả.
- Ảnh đen trắng, ảnh tông màu: bỏ hẳn màu thật đi, không ai bị đánh lừa về màu.
- Ảnh ghép, thay trời có ghi chú rõ.
Ngược lại, với ảnh dự thi thể loại thiên nhiên, ảnh tư liệu, ảnh báo chí, quy định thường rất chặt: không thêm bớt nội dung, chỉ chỉnh tông màu ở mức tương đương phòng tối truyền thống. Đọc kỹ thể lệ từng cuộc thi, vì mỗi nơi một khác, và giữ file RAW gốc vì ban tổ chức có thể yêu cầu nộp để đối chiếu.
Thử ngay lần tới
- Ở hiện trường: chụp thêm một tấm bằng điện thoại để làm mốc màu, và ghi một dòng ghi chú "trời hơi tím, lá xanh đậm" vào điện thoại.
- Chụp một tấm có vật trung tính (đá xám, mây trắng không nắng chiếu) trong khung để dễ đặt cân bằng trắng.
- Khi chỉnh: dùng độ rực thay cho độ bão hoà, chỉnh từng dải màu thay cho tăng cả ảnh.
- Trước khi đăng: xem trên điện thoại ở độ sáng vừa, giảm tất cả thanh màu đi một phần ba và so.
- Ảnh đã thay trời hay ghép: ghi rõ trong chú thích.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh phong cảnh có nên chỉnh màu không?
Nên, vì file từ máy vốn đã được máy diễn giải và thường chưa giống cảm giác ở hiện trường. Chỉnh cân bằng trắng, sáng tối, độ rực vừa phải là bình thường; chỉ nên dè chừng khi đẩy màu tới mức không còn giống nơi đó.
Làm sao biết ảnh đã chỉnh màu quá tay?
Dấu hiệu thường gặp là lá xanh chanh phát sáng, trời xanh lơ hoặc tím, mảng màu bệt mất vân, viền sáng quanh núi. Để mắt nghỉ vài phút, so trước – sau và xem trên một màn hình khác.
Vì sao ảnh lá cây hay bị vàng chanh?
Nhiều hồ sơ màu cho xanh lá ngả vàng, và khi tăng bão hoà toàn ảnh thì kênh vàng bị đẩy mạnh nhất. Dịch sắc vàng về xanh lá và giảm bão hoà kênh vàng thường sửa được.
Thay trời trong ảnh phong cảnh có được không?
Về kỹ thuật thì được, nhưng đó là thay đổi nội dung ảnh. Nên ghi rõ là ảnh ghép khi chia sẻ, và không dùng cho các cuộc thi ảnh thiên nhiên hay ảnh tư liệu vì thường bị cấm.
Ảnh dự thi phong cảnh được chỉnh tới mức nào?
Tuỳ thể lệ từng cuộc thi. Thể loại thiên nhiên, tư liệu thường chỉ cho chỉnh tông màu tương đương phòng tối truyền thống, không thêm bớt nội dung. Đọc kỹ thể lệ và giữ file RAW gốc để đối chiếu khi được yêu cầu.
