Chụp ảnh phong cảnh dọc hay ngang nên chọn theo hướng chính của cảnh: cảnh trải rộng sang hai bên (dãy núi, bờ biển, cánh đồng) hợp khung ngang; cảnh vươn cao hoặc kéo sâu từ trước ra sau (thác, vách đá, cây cao, con đường chạy vào xa) hợp khung dọc. Tên gọi "khổ phong cảnh" cho khung ngang chỉ là thói quen, không phải luật. Khi phân vân, chụp cả hai — mất mười giây, đỡ tiếc cả chuyến.
Khung ngang: cảm giác trải rộng và yên tĩnh
Hai mắt người xếp theo chiều ngang, thị trường của chúng ta rộng theo chiều ngang hơn chiều dọc. Vì vậy khung ngang cho cảm giác gần với cách ta nhìn thế giới: thong thả, bao quát, ổn định. Đường chân trời nằm ngang, kéo dài từ mép này sang mép kia, nhấn mạnh độ rộng.
Khung ngang hợp với:
- Dãy núi nhiều đỉnh trải dài.
- Bờ biển, bãi cát cong, mặt hồ rộng.
- Đồng bằng, đồng cỏ, cánh đồng sau gặt.
- Cảnh có chuyển động ngang: dòng sông chảy ngang khung, đàn chim bay ngang.
- Cảnh có hai chủ thể cách xa nhau theo chiều ngang (một ngôi nhà bên trái, một ngọn núi bên phải).
Khung dọc: cảm giác cao và sâu
Khung dọc nhấn mạnh chiều cao, và cũng nhấn mạnh chiều sâu — điều nhiều người quên. Trong khung dọc, phần dưới ảnh là vật gần, phần trên ảnh là vật xa; mắt người xem đi từ dưới lên như đi từ trước mặt vào sâu trong cảnh.
Khung dọc hợp với:
- Thác nước, nhất là thác cao và hẹp.
- Vách đá, ngọn núi đá vôi dựng đứng, cây cổ thụ, rừng thông thân thẳng.
- Con đường, dòng suối, bờ ruộng chạy từ chân bạn vào sâu trong cảnh.
- Ảnh có tiền cảnh mạnh: hòn đá ở dưới, núi ở trên, cả hai đều có chỗ.
- Cảnh có bầu trời đẹp phía trên một chủ thể nhỏ: khung dọc cho trời nhiều chỗ hơn.
Đọc hướng của cảnh trong vài giây
Trước khi giơ máy, đứng nhìn cảnh bằng mắt chừng mười giây và tự hỏi ba câu:
- Đường nét mạnh nhất chạy theo hướng nào? Đường chân trời, bờ biển, sống núi thường nằm ngang. Thân cây, dòng thác, vách đá đứng thẳng. Con đường, bờ suối thì chạy từ gần ra xa. Hướng của đường nét mạnh nhất thường gợi luôn hướng khung.
- Chủ thể chính có hình gì? Một ngọn núi đá vôi hình tháp, một cây thông đơn độc là hình đứng. Một hòn đảo dài, một mái đình là hình nằm. Khung nên ôm theo hình của chủ thể, không bó chặt nó vào chiều ngược lại.
- Phần thừa nằm ở đâu? Nếu xoay ngang mà hai bên toàn là thứ không liên quan (bãi đỗ xe, dây điện, công trình đang xây), khung dọc giúp cắt bỏ chúng một cách tự nhiên. Nếu xoay dọc mà phía trên là trời trắng trống, phía dưới là nền bê tông, khung ngang lại gọn hơn.
Ba câu này không mất bao lâu, nhưng nó buộc bạn nhìn cảnh như một bức ảnh trước khi nhìn qua màn hình. Người chụp lâu năm làm việc này gần như phản xạ; người mới thì nên làm có ý thức cho tới khi thành thói quen.
Bảng chọn nhanh
| Cảnh | Khung gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Dãy núi trải ngang | Ngang | Nhấn chiều rộng |
| Một ngọn núi đá vôi đơn lẻ | Dọc | Nhấn chiều cao |
| Thác nước cao | Dọc | Theo hướng dòng chảy |
| Thác bậc thang rộng nhiều nhánh | Ngang | Các nhánh trải ngang |
| Đường đèo uốn lượn nhìn từ trên xuống | Dọc | Đường chạy từ gần ra xa |
| Bãi biển cong hình lưỡi liềm | Ngang | Đường cong trải ngang |
| Hồ phẳng phản chiếu núi | Cả hai | Ngang cho cảnh rộng, dọc cho đối xứng trên dưới |
| Rừng thông trong sương | Dọc | Thân cây thẳng đứng lặp lại |
Bảng chỉ là điểm khởi đầu. Có những ảnh thác ngang rất đẹp vì người chụp muốn đưa cả khung rừng hai bên vào, và những ảnh dãy núi dọc rất đẹp vì có tiền cảnh mạnh và bầu trời ấn tượng.
Màn hình điện thoại đã thay đổi thói quen
Phần lớn ảnh ngày nay được xem trên điện thoại cầm dọc. Ảnh dọc chiếm gần trọn màn hình, ảnh ngang chỉ là một dải nhỏ giữa màn hình. Các mạng xã hội cũng ưu tiên hiển thị ảnh dọc to hơn. Đây là lý do thực tế khiến nhiều người chụp phong cảnh nay chụp dọc nhiều hơn trước.
Nhưng đừng để nơi đăng quyết định thay cho cảnh. Một dãy núi ngang ép vào khung dọc sẽ mất chính cái làm nó đẹp. Nếu biết trước ảnh sẽ được đăng dọc, hãy tìm khung dọc thật sự trong cảnh — một ngọn núi, một con đường — chứ không cắt giữa một ảnh ngang. Ảnh để in treo tường thì tính theo không gian tường: tường hẹp cao hợp ảnh dọc, tường dài trên sofa hợp ảnh ngang.
Chuyện tỉ lệ khung hình (3:2, 4:3, 1:1, 16:9…) có bài riêng ở wiki khung ảnh trong hệ; ở đây chỉ nói hướng dọc hay ngang.
Chụp cả hai, nhưng mỗi khung một bố cục
Khi phân vân, chụp cả hai hướng. Nhưng đừng chỉ xoay máy chín mươi độ rồi bấm: mỗi hướng cần bố cục riêng.
- Khung ngang trước: tìm vị trí chân trời, chủ thể, cân hai bên.
- Xoay dọc: lúc này hai bên bị cắt bớt. Hỏi lại: chủ thể có đủ chỗ không? Có cần hạ máy để lấy thêm tiền cảnh, hay ngửa lên để lấy thêm trời?
- Dịch chân: thường phải lùi hoặc tiến vài bước, hạ hoặc nâng máy, mới có khung dọc ra hồn.
Trên chân máy, xoay dọc với đầu bi thông thường làm máy lệch khỏi trục và dễ đổ; đầu chân máy có rãnh dọc, hoặc tấm gắn hình chữ L giúp xoay dọc mà máy vẫn nằm trên trục. Với điện thoại, chỉ việc xoay.
Sai thường gặp
| Sai | Cách sửa |
|---|---|
| Luôn chụp ngang vì "khổ phong cảnh" | Nhìn hướng chính của cảnh rồi mới chọn |
| Luôn chụp dọc vì đăng điện thoại | Chỉ chụp dọc khi cảnh có khung dọc thật |
| Xoay máy mà không bố cục lại | Dịch chân, đổi tầm máy cho khung mới |
| Cắt ảnh ngang thành dọc sau khi chụp | Mất điểm ảnh, bố cục thường hụt; chụp dọc ngay tại chỗ |
| Khung dọc mà nửa trên toàn trời trống | Hạ máy, thêm tiền cảnh; hoặc quay về khung ngang |
Thử ngay lần tới
- Ở mỗi điểm dừng chuyến tới, chụp ít nhất một khung ngang và một khung dọc, mỗi khung bố cục lại từ đầu.
- Tìm một con đường hoặc dòng suối chạy từ chân bạn vào xa; chụp dọc, hạ máy thấp để đường bắt đầu từ mép dưới.
- Gặp thác, thử dọc trước. Rồi lùi xa, thử ngang để lấy cả rừng hai bên. So xem tấm nào kể chuyện rõ hơn.
- Xem lại thư viện ảnh: đếm xem bao nhiêu phần trăm là ngang. Nếu trên chín phần mười, chuyến sau cố ý tìm khung dọc.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh phong cảnh nên chụp dọc hay ngang?
Tuỳ hướng chính của cảnh. Cảnh trải rộng như dãy núi, bờ biển, cánh đồng hợp khung ngang; cảnh vươn cao hoặc kéo sâu như thác, vách đá, con đường chạy vào xa hợp khung dọc.
Vì sao gọi khung ngang là khổ phong cảnh?
Vì phong cảnh truyền thống thường trải rộng theo chiều ngang nên khung ngang được gọi theo thói quen là khổ phong cảnh, còn khung dọc gọi là khổ chân dung. Đó chỉ là tên gọi, không phải quy tắc bắt buộc.
Chụp thác nước nên để dọc hay ngang?
Thác cao và hẹp thường hợp khung dọc vì theo hướng dòng chảy. Thác rộng nhiều nhánh hoặc khi muốn đưa cả rừng xung quanh vào thì khung ngang hợp hơn.
Có nên cắt ảnh ngang thành dọc để đăng mạng xã hội không?
Có thể, nhưng ảnh sẽ mất nhiều điểm ảnh và bố cục thường không trọn vẹn. Tốt hơn là chụp thêm một khung dọc tại chỗ, bố cục riêng cho hướng dọc.
Ảnh dọc có làm phong cảnh kém hoành tráng không?
Không nhất thiết. Khung dọc nhấn chiều cao và chiều sâu, nên với vách đá, thác, núi đá vôi hay con đường chạy vào xa, ảnh dọc thường hoành tráng hơn. Chỉ những cảnh trải rộng theo chiều ngang mới mất đi khi ép vào khung dọc.
