Ống tele trong ảnh phong cảnh dùng để chọn một mảnh nhỏ của cảnh rộng: xếp các dãy núi xa chồng sát lên nhau thành lớp, tách một cái cây, một mái nhà, một vệt nắng trên sườn đồi ra khỏi phần còn lại. Hiệu ứng "nén" lớp núi thật ra đến từ việc bạn đứng rất xa; ống tele chỉ cắt lấy phần giữa của khung cảnh ấy. Muốn ảnh tele phong cảnh đẹp cần ba thứ: chọn khung có trật tự, giữ máy thật vững, và chụp khi không khí trong.
"Nén" là gì và từ đâu ra
Người ta hay nói ống tele "nén" khoảng cách: dãy núi thứ nhất và dãy núi thứ năm trông gần nhau như dựng sát vách. Thật ra, nếu bạn đứng cùng chỗ và chụp bằng ống rộng, rồi cắt lấy đúng phần giữa ảnh, bạn sẽ được đúng phối cảnh như vậy, chỉ ít điểm ảnh hơn. Kích thước tương đối của các vật do khoảng cách từ bạn tới chúng quyết định:
- Dãy núi cách 5km và dãy cách 10km: dãy sau trông nhỏ bằng nửa dãy trước.
- Dãy cách 20km và dãy cách 25km: dãy sau chỉ nhỏ hơn một chút. Chúng trông như sát nhau.
Khi mọi thứ trong khung đều ở rất xa, chênh lệch kích thước giữa chúng nhỏ, cảnh trông "dẹt" lại. Ống tele cho phép phóng to phần cảnh xa ấy lên kín khung. Hiểu vậy để biết: muốn hiệu ứng nén mạnh, hãy đứng xa chủ thể, không phải chỉ vặn tiêu cự lên cao. Bài này bàn tiêu cự như một công cụ bố cục; chuyện chọn mua, mang theo ống nào nằm ở danh mục thiết bị.
Những thứ ống tele làm tốt trong phong cảnh
| Mục đích | Ví dụ | Tiêu cự thường dùng (khổ toàn phần) |
|---|---|---|
| Xếp lớp núi | Các dãy núi chồng nhau lúc sáng sớm có hơi sương | khoảng 100–300mm |
| Tách một chủ thể | Cây cô đơn trên đồi, nóc nhà giữa thung lũng | khoảng 70–200mm |
| Chọn hoa văn | Một mảng đồi chè, sườn núi có rừng nhiều màu, ruộng muối | khoảng 100–400mm |
| Bắt vệt nắng | Mảng nắng lọt qua mây rơi trên sườn núi | khoảng 70–200mm |
| Làm to mặt trời, mặt trăng sau chủ thể | Trăng mọc sau mái chùa, mặt trời lặn sau ngọn hải đăng xa | từ 300mm trở lên, đứng rất xa chủ thể |
Ống tele điện thoại thường ở khoảng 2x tới 5x so với ống chính (tương đương khoảng 50mm tới 120mm, có máy dài hơn). Như vậy đủ cho tách chủ thể và chọn hoa văn; xếp lớp núi xa thì hơi ngắn nhưng vẫn làm được nếu cắt khung thêm.
Tìm khung trong cảnh lớn
Đứng trước một thung lũng rộng, người ta có xu hướng muốn "lấy hết". Ống tele buộc bạn làm ngược lại: hỏi xem trong cả khung cảnh ấy, mảnh nào tự nó đã là một bức ảnh.
- Nhìn bằng mắt trước: tìm chỗ có sự lặp lại (các lớp núi, hàng cây), có tương phản (một mảng sáng giữa vùng tối), hoặc có một chủ thể rõ.
- Dùng tay hoặc điện thoại để quét: khum hai bàn tay thành khung nhỏ, hoặc zoom điện thoại lên tối đa rồi lia chậm khắp cảnh. Nhiều khung hay chỉ hiện ra khi bạn nhìn qua một ô nhỏ.
- Chọn ít thứ: khung tele mạnh nhất thường chỉ có hai, ba yếu tố: các lớp núi và một vệt sương; một cái cây và sườn đồi; một mái nhà và làn khói.
- Kiểm tra mép: tele khuếch đại mọi thứ, một cành cây lấn vào góc hay một cột điện ở mép đều nổi rõ.
Giữ máy vững: kẻ thù số một của ảnh tele
Tiêu cự càng dài, rung tay càng bị phóng đại. Ảnh tele phong cảnh hỏng nhiều nhất vì mờ do rung, không phải vì bố cục.
- Tốc độ khởi điểm khi cầm tay: khoảng 1 chia cho tiêu cự tương đương (ví dụ 1/200 giây với 200mm), nhanh hơn nếu cảm biến có độ phân giải cao. Chống rung giúp, nhưng không thay được tốc độ khi chủ thể di chuyển.
- Trên chân máy: dùng hẹn giờ hai giây hoặc điều khiển từ xa để không chạm vào máy lúc bấm. Nếu ống kính có chân gắn riêng, gắn chân máy vào đó cho cân.
- Gió: ở đỉnh đồi, gió làm chân máy rung nhẹ. Hạ chân máy thấp, đứng chắn gió, treo ba lô vào móc dưới chân máy nếu có.
- Điện thoại: tì vào lan can, cột, hoặc dùng chân máy mini. Ở ống tele, điện thoại cũng rung rõ như máy ảnh.
Không khí: thứ ống tele không cứu được
Chụp tele phong cảnh là chụp xuyên qua hàng chục cây số không khí. Mọi bụi, hơi nước, khói, luồng khí nóng giữa bạn và chủ thể đều bị phóng to theo.
- Hơi mù: làm cảnh xa bạc màu, tương phản thấp. Một chút hơi mù giúp xếp lớp núi; quá nhiều thì mọi thứ chìm.
- Khí nóng bốc lên: giữa trưa, mặt đất và mặt đường nóng làm không khí rung rinh, chi tiết xa bị nhoè như nhìn qua mặt nước. Không có thiết lập nào sửa được; chỉ có cách chụp lúc sáng sớm.
- Sau mưa: không khí được rửa sạch, núi xa hiện rõ hiếm có. Đây là lúc tốt nhất cho tele phong cảnh cảnh xa.
Khẩu độ và lấy nét
Với cảnh xa toàn bộ, vùng nét sâu không phải vấn đề: tất cả đều ở vô cực. Khẩu khoảng f/8 thường đã đủ và cho độ sắc tốt; khép tới f/16 không giúp gì thêm mà còn ép bạn hạ tốc độ. Lấy nét vào chủ thể chính chứ không để máy tự chọn; với ống tele, lấy nét sai vài trăm mét ở cảnh gần vẫn có thể thấy mềm.
Khi trong khung có cả vật gần (cành cây cách vài chục mét) và núi xa, vùng nét của ống tele rất mỏng. Thường không nên cố giữ nét cả hai; để vật gần mờ thành một mảng màu làm khung cho cảnh xa cũng là một lựa chọn bố cục.
Sai thường gặp
| Sai | Cách sửa |
|---|---|
| Ảnh mờ nhẹ, tưởng ống kính kém | Tăng tốc độ, dùng chân máy và hẹn giờ |
| Chụp núi xa lúc trưa, ảnh nhoè | Chụp sáng sớm hoặc ngay sau mưa |
| Khung tele vẫn lấy quá nhiều thứ | Bớt xuống hai, ba yếu tố |
| Muốn núi xếp lớp mà đứng gần chân núi | Lùi ra xa, lên chỗ cao nhìn ngang qua nhiều dãy |
| Tăng tương phản quá để cứu hơi mù | Tăng vừa phải; giữ chút hơi mù cho lớp xa |
Thử ngay lần tới
- Đứng trước một cảnh rộng, zoom điện thoại lên mức tele, lia chậm khắp cảnh, chụp ba khung nhỏ bạn thấy hay nhất.
- Lên một điểm cao nhìn ngang qua nhiều dãy núi lúc sáng sớm, chụp ở tiêu cự dài nhất bạn có.
- Trên chân máy, bật hẹn giờ hai giây cho mọi ảnh tele.
- Thử 1/250 giây cầm tay ở 200mm (hoặc ống tele điện thoại), phóng to kiểm tra; rồi thử 1/60 để thấy khác biệt.
- Ghi lại ngày nào không khí trong sau mưa, và để dành những ngày ấy cho cảnh xa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng ống tele chụp phong cảnh không?
Có. Ống tele giúp chọn một mảnh nhỏ trong cảnh rộng, xếp lớp các dãy núi, tách một cái cây hay một mái nhà, và bắt những vệt nắng trên sườn đồi. Nhiều ảnh phong cảnh ấn tượng được chụp ở tiêu cự trên 100mm.
Hiệu ứng nén của ống tele là gì?
Là cảm giác các vật ở xa nhau trông sát lại gần nhau trong ảnh. Hiệu ứng này đến từ việc bạn đứng rất xa các vật đó; ống tele chỉ phóng to phần cảnh xa ấy lên kín khung hình.
Chụp tele phong cảnh nên để khẩu bao nhiêu?
Khoảng f/8 thường đủ cho cảnh xa, cho độ sắc tốt mà không phải hạ tốc độ quá nhiều. Khép nhỏ hơn hiếm khi giúp ích vì mọi thứ đều đã ở vô cực.
Vì sao ảnh tele núi xa bị mờ dù đã lấy nét đúng?
Thường do rung máy, hoặc do hơi mù và khí nóng giữa bạn và núi. Dùng chân máy, hẹn giờ, và chụp lúc sáng sớm hoặc sau mưa khi không khí trong sẽ cải thiện rõ.
Ống tele điện thoại có chụp phong cảnh được không?
Được. Ống tele điện thoại, thường tương đương khoảng 50 đến 120mm, đủ để tách một chủ thể hay chọn một mảng hoa văn trên sườn đồi. Hãy tì máy vững và chụp lúc ánh sáng tốt, vì cảm biến của ống tele điện thoại thường nhỏ và kém ở chỗ tối.
