Ánh sáng bên là khi nắng chiếu vào cảnh từ một phía, gần vuông góc với hướng bạn nhìn; ánh sáng xiên là khi nắng đến từ góc thấp, gần sát mặt đất. Kết hợp cả hai — mặt trời thấp và chiếu ngang qua khung hình — là cách mạnh nhất để làm nổi khối đồi núi, luống chè, gợn cát, mặt đá, vì mỗi chỗ gồ lên đều kéo theo một vệt bóng. Thời điểm cho kiểu ánh sáng này là giờ vàng và một quãng ngắn sau mặt trời mọc, trước mặt trời lặn.
Vì sao bóng tạo ra khối
Ảnh là mặt phẳng. Mắt người đọc độ sâu và hình khối trong ảnh chủ yếu qua chuyển tiếp sáng tối: mặt nào hứng nắng thì sáng, mặt nào quay đi thì tối, chỗ lõm có bóng. Khi nắng chiếu thẳng từ sau lưng người chụp (thuận sáng), mọi mặt đều được chiếu gần như đều nhau, bóng nằm khuất sau vật, cảnh trông phẳng như dán giấy. Khi nắng chiếu từ bên, mỗi gò, mỗi rãnh đều có một nửa sáng một nửa tối, và địa hình "dựng" lên.
Độ cao của mặt trời quyết định bóng dài bao nhiêu. Bóng của một vật cao 1 mét trên mặt đất phẳng dài bằng 1 chia cho tang của góc mặt trời:
| Độ cao mặt trời | Bóng của vật cao 1m | Cảm giác trong ảnh |
|---|---|---|
| 5° | khoảng 11,4m | Gợn cát nhỏ, mô đất nhỏ cũng có bóng dài, kết cấu hiện rõ nhất |
| 10° | khoảng 5,7m | Rất tốt cho đồi, ruộng, luống chè |
| 20° | khoảng 2,7m | Còn khối, bóng bắt đầu ngắn lại |
| 30° | khoảng 1,7m | Bóng ngắn, kết cấu nhỏ mờ dần |
| 60° | khoảng 0,6m | Gần như không còn bóng, cảnh phẳng |
Ở Việt Nam, mặt trời lên từ 5° tới 20° chỉ mất chừng một tiếng hoặc ít hơn. Quãng ánh sáng "dựng khối" vì thế ngắn, và dễ bị bỏ lỡ nếu bạn còn đang loay hoay tìm chỗ.
Hướng của địa hình so với hướng nắng
Điều nhiều người bỏ qua: ánh sáng bên chỉ làm nổi những kết cấu chạy ngang với hướng nắng. Kết cấu chạy song song với tia nắng thì không có bóng.
- Gợn cát: nếu nắng chiếu dọc theo các gợn, chúng gần như biến mất. Nắng phải cắt ngang các gợn.
- Luống chè, hàng cây trên đồi: các hàng chè chạy theo đường đồng mức. Nắng chiếu từ phía cắt ngang hàng thì mỗi hàng có một vệt bóng, đồi thành những vòng sóng rõ ràng. Nắng chiếu dọc hàng thì đồi chỉ là một mảng xanh.
- Dãy núi: nắng chiếu vuông góc với sống núi làm hai sườn tương phản mạnh, sống núi sắc. Nắng chiếu dọc sống núi thì hai sườn sáng gần như nhau.
- Ruộng bậc thang: giống luống chè, bờ ruộng chạy theo đường đồng mức. Bàn kỹ về ruộng thuộc một wiki khác trong hệ; ở đây chỉ nhớ nguyên tắc nắng cắt ngang bờ.
Vì thế, một quả đồi có thể đẹp buổi sáng và nhạt buổi chiều, hoặc ngược lại, tuỳ hướng các luống. Xem ảnh vệ tinh trước để biết hướng của luống, hướng của sống núi, rồi chọn buổi.
Sườn nào được nắng, sườn nào trong bóng
Buổi sáng mặt trời ở phía đông, nên sườn quay về hướng đông được nắng trước, sườn hướng tây còn trong bóng. Buổi chiều ngược lại. Với ảnh nhìn ngang qua một thung lũng, điều này quyết định bạn có thấy được sườn đối diện bừng sáng hay không.
- Muốn chụp sườn đối diện có nắng buổi sáng: sườn đó phải quay về đông, tức bạn đứng ở phía đông của nó, nhìn về tây. Nắng chiếu từ sau lưng hơi chếch — vừa sáng vừa có bóng các khe rãnh nếu nắng chéo đủ.
- Muốn nắng chiếu ngang qua khung: đứng sao cho mặt trời ở bên trái hoặc phải bạn, vuông góc với hướng nhìn.
- Vùng núi cao: mặt trời mọc lên khỏi dãy núi phía đông muộn hơn giờ trên lịch. Khi nắng đầu tiên chạm đỉnh núi phía tây, đáy thung vẫn trong bóng — tạo hiệu ứng "đỉnh núi bừng sáng" rất đẹp nếu bạn có mặt đúng lúc.
Ánh sáng chếch 45°: điểm giữa dễ dùng
Ánh sáng bên vuông góc cho tương phản mạnh nhất, nhưng có khi quá gắt: một nửa khung sáng, một nửa chìm. Nhiều người chụp phong cảnh thích ánh sáng chếch khoảng 45° so với hướng nhìn — mặt trời ở sau vai trái hoặc phải. Kiểu này vẫn có bóng đủ để dựng khối, nhưng phần lớn cảnh được chiếu sáng, màu sắc bão hoà hơn.
Ánh sáng chếch cũng là điều kiện mà kính lọc phân cực phát huy tác dụng khá tốt, vì kính này mạnh nhất khi bạn nhìn vuông góc với hướng mặt trời. Cách dùng kính thuộc danh mục thiết bị.
Đo sáng khi có bóng sâu
Ánh sáng bên tạo ra những mảng tối thật. Đừng cố "cứu" tất cả bóng thành sáng: bóng chính là thứ tạo khối. Nguyên tắc chung:
- Đo sáng sao cho vùng sáng nhất có ý nghĩa (đỉnh đồi được nắng, mặt cát sáng) không bị cháy trắng.
- Chấp nhận bóng tối đậm; khi hậu kỳ chỉ kéo bóng lên vừa đủ thấy kết cấu, không kéo thành xám đều.
- Nếu tương phản quá lớn (trời sáng, đất tối), xem các bài về chụp bù trừ ở danh mục thiết bị hoặc HDR ở danh mục điện thoại.
Sai thường gặp
| Sai | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đứng thuận sáng (mặt trời sau lưng) để "cảnh sáng đẹp" | Đồi núi phẳng, mất khối, bóng của chính mình lọt vào khung | Xoay 45–90° để nắng chiếu chéo |
| Đến muộn khi mặt trời đã cao 30° | Bóng ngắn, kết cấu nhỏ biến mất | Có mặt trước giờ mọc, chụp trong nửa tiếng đầu |
| Nắng chiếu dọc theo luống, gợn | Kết cấu không hiện | Đổi buổi, hoặc đổi chỗ đứng để nắng cắt ngang |
| Kéo bóng lên hết khi hậu kỳ | Ảnh xám, mất chiều sâu | Giữ lại bóng đậm ở những chỗ tạo khối |
| Chụp sườn núi đang trong bóng | Cảnh tối, lạnh, không màu | Xem trước sườn nào đón nắng buổi nào |
Những cảnh hợp với ánh sáng bên ở Việt Nam
- Đồi cát ven biển Nam Trung Bộ: gợn cát và sống đồi chỉ hiện rõ khi nắng rất thấp. Giữa trưa, đồi cát là một mảng trắng chói.
- Núi đá vôi: vách đá có nhiều khe, nắng bên làm nổi từng nếp. Các vùng núi đá ở Ninh Bình, Cao Bằng, Tuyên Quang (khu vực Hà Giang cũ) đều hợp.
- Đồi chè, đồi cà phê trung du và Tây Nguyên: hàng cây theo đường đồng mức, nắng sáng sớm hoặc chiều muộn cắt ngang cho vòng sóng rõ.
- Đồng cỏ cao nguyên: những gò thấp gần như vô hình lúc trưa trở nên lượn sóng khi nắng xiên.
- Mái ngói phố cổ nhìn từ trên cao: từng hàng ngói có bóng nhỏ, mái nhà có nhịp.
Thử ngay lần tới
- Trước khi đi, mở ảnh vệ tinh, xem hướng của luống chè, sống núi hoặc gợn cát ở nơi định chụp. Chọn buổi sáng hay chiều để nắng cắt ngang chúng.
- Đặt báo thức để có mặt trước giờ mọc ít nhất 20 phút. Chụp nhiều nhất trong lúc mặt trời từ 0° lên khoảng 15°.
- Đứng một chỗ, chụp cùng cảnh ở ba hướng: thuận sáng, nắng chếch 45°, nắng ngang 90°. So sánh để thấy khối thay đổi thế nào.
- Khi hậu kỳ, chỉ kéo bóng lên một chút. Nheo mắt nhìn ảnh: nếu vẫn thấy rõ khối đồi, bạn đã giữ đủ bóng.
- Đo bóng của chính mình lúc chụp: bóng dài gấp năm, sáu lần chiều cao là ánh sáng đang rất tốt cho kết cấu.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng bên là gì trong chụp ảnh phong cảnh?
Ánh sáng bên là khi nguồn sáng, ở đây là mặt trời, chiếu vào cảnh từ một phía, gần vuông góc với hướng máy ảnh. Kiểu ánh sáng này tạo bóng ở mỗi chỗ gồ ghề, giúp đồi núi, đá, cát hiện rõ khối và kết cấu.
Vì sao ảnh đồi núi chụp buổi trưa trông phẳng?
Vì mặt trời buổi trưa ở rất cao, bóng của mọi vật ngắn và nằm ngay dưới chân vật. Không có bóng thì mắt không đọc được khối, nên đồi núi trông như một mảng màu phẳng.
Chụp đồi cát lúc nào đẹp nhất?
Lúc mặt trời rất thấp, trong khoảng nửa tiếng sau khi mọc hoặc trước khi lặn, khi nắng chiếu cắt ngang các gợn cát. Lúc đó mỗi gợn có một vệt bóng, sống đồi sắc nét và cát có màu ấm.
Thuận sáng có phải luôn xấu không?
Không. Thuận sáng cho màu sắc rực và trời xanh đậm, hợp với cảnh có màu mạnh như biển, hoa, mái nhà sặc sỡ. Nhưng nó làm mất khối, nên không hợp với cảnh mà vẻ đẹp nằm ở địa hình và kết cấu.
Ánh sáng xiên kéo dài bao lâu ở Việt Nam?
Mặt trời từ chân trời lên tới khoảng 15–20° ở Việt Nam chỉ mất chừng một tiếng hoặc ít hơn, và quãng đẹp nhất cho kết cấu nhỏ còn ngắn hơn. Buổi chiều cũng tương tự, theo chiều ngược lại.
