Mặt trời chỉ mọc đúng hướng đông và lặn đúng hướng tây vào khoảng xuân phân (quanh 20–21/3) và thu phân (quanh 22–23/9). Ở Việt Nam, mùa hè mặt trời mọc lệch về đông bắc, lặn lệch về tây bắc, lệch tới khoảng 24–25° vào hạ chí; mùa đông mọc lệch về đông nam, lặn lệch về tây nam với độ lệch tương tự. Con số đó đủ để một cảnh "mặt trời lặn xuống biển" tháng Mười Hai trở thành "mặt trời lặn sau núi" tháng Sáu ở cùng một chỗ đứng.
Vì sao hướng mọc lặn thay đổi
Trục quay của Trái Đất nghiêng khoảng 23,4° so với mặt phẳng quỹ đạo. Trong một năm, mặt trời trên bầu trời lần lượt dịch lên phía bắc rồi xuống phía nam của xích đạo trời, giới hạn ở khoảng 23,4° mỗi bên. Khi mặt trời ở phía bắc (mùa hè của Bắc bán cầu), nó mọc và lặn lệch về phía bắc; khi ở phía nam, lệch về phía nam.
Độ lệch thực tế ở chân trời còn phụ thuộc vĩ độ: càng xa xích đạo, góc lệch càng lớn. Ở Việt Nam, vì vĩ độ thấp, độ lệch lớn nhất chỉ nhỉnh hơn 23,4° một chút. Ở London nó gần 40°, nên mùa hè ở đó mặt trời mọc gần như hướng đông bắc hẳn.
Bảng phương vị mọc, lặn theo tháng
Phương vị đo theo chiều kim đồng hồ từ hướng bắc: 90° là đông, 180° là nam, 270° là tây. Bảng dưới tính gần đúng cho khoảng ngày 21 mỗi tháng, chân trời phẳng. Số của TP.HCM chênh với Hà Nội chỉ 1–2°, nên dùng chung được cho cả nước khi lên kế hoạch thô.
| Tháng | Mặt trời mọc (Hà Nội) | Mặt trời lặn (Hà Nội) | Nói gọn |
|---|---|---|---|
| 12 | khoảng 115° | khoảng 245° | Mọc, lặn lệch nam nhiều nhất |
| 1 và 11 | khoảng 111–112° | khoảng 248–249° | Lệch nam rõ |
| 2 và 10 | khoảng 102° | khoảng 258° | Lệch nam ít |
| 3 và 9 | khoảng 90° | khoảng 270° | Gần đúng đông, đúng tây |
| 4 và 8 | khoảng 77–78° | khoảng 282–283° | Lệch bắc ít |
| 5 và 7 | khoảng 68° | khoảng 292° | Lệch bắc rõ |
| 6 | khoảng 65° | khoảng 295° | Mọc, lặn lệch bắc nhiều nhất |
Để ý nhịp thay đổi: quanh tháng 3 và tháng 9, hướng mọc dịch nhanh, mỗi tuần vài độ. Quanh tháng 6 và tháng 12, nó gần như đứng yên vài tuần liền. Nếu bạn lỡ một buổi hoàng hôn đúng hướng mong muốn vào tháng 3, tuần sau đã lệch; vào tháng 12 thì vẫn còn cơ hội.
Điều đặc biệt ở vùng nhiệt đới: mặt trời giữa trưa nằm phía bắc
Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam nằm phía nam chí tuyến Bắc (khoảng 23,4° Bắc). Vì vậy mỗi năm có hai ngày mặt trời lên đúng đỉnh đầu lúc giữa trưa, và giữa hai ngày ấy, mặt trời buổi trưa nằm ở phía bắc bầu trời — bóng đổ về phía nam. Người quen nghĩ "mặt trời luôn ở phía nam" sẽ bất ngờ.
- Hà Nội: mặt trời qua đỉnh đầu khoảng cuối tháng 5 và khoảng giữa đến cuối tháng 7.
- TP.HCM: khoảng giữa tháng 4 và khoảng cuối tháng 8.
- Càng vào Nam, quãng "mặt trời phía bắc" càng dài.
Với ảnh phong cảnh, điều này có nghĩa: một mặt núi, một ngôi đình quay về hướng bắc, mùa đông không bao giờ có nắng chiếu thẳng, nhưng mùa hè lại được nắng sáng và chiều chiếu xiên. Ngược lại, mặt hướng nam mùa hè đón nắng rất ít vào giữa ngày.
Hướng quyết định cảnh như thế nào
Một vài tình huống quen thuộc:
- Bờ biển quay về hướng tây: như ven biển An Giang hay Phú Quốc. Mùa đông mặt trời lặn lệch tây nam, mùa hè lệch tây bắc. Tuỳ hình dạng bờ, có tháng mặt trời lặn xuống biển, có tháng lặn sau mũi đất hay sau đảo.
- Bờ biển quay về hướng đông: dải ven biển miền Trung. Mặt trời mọc từ biển quanh năm, nhưng điểm mọc dịch dọc chân trời. Muốn mặt trời mọc ngay sau một hòn đảo, một ghềnh đá cụ thể, phải chọn tháng.
- Thung lũng chạy theo hướng đông – tây: có những ngày mặt trời lặn đúng vào khe thung, nắng chiều rọi dọc thung lũng. Những ngày khác, nó lặn sau sườn núi.
- Phố cổ, đường thẳng: một con phố chạy đúng hướng đông – tây sẽ có vài ngày mặt trời lặn đúng cuối phố. Ở New York người ta gọi hiện tượng này là "Manhattanhenge"; ở ta, bạn có thể tự tìm con đường như thế bằng bản đồ.
Cách tính trước để đứng đúng chỗ
- Xác định chủ thể và điểm đứng trên bản đồ (ảnh vệ tinh). Ví dụ: đứng trên đồi A, nhìn về ngọn núi B.
- Đo phương vị từ điểm đứng tới chủ thể. Ứng dụng xem mặt trời cho phép kéo một đường trên bản đồ và đọc góc.
- Tìm ngày mặt trời mọc hoặc lặn đúng phương vị đó. Ứng dụng sẽ vẽ đường hướng mọc/lặn cho mỗi ngày; kéo thanh ngày tới khi đường trùng với đường bạn vẽ.
- Kiểm tra độ cao chân trời. Nếu có núi phía sau chủ thể, mặt trời sẽ xuất hiện muộn hơn (buổi sáng) hoặc khuất sớm hơn (buổi chiều), và ở phương vị khác một chút so với chân trời phẳng, vì nó vẫn đang đi xiên lên hoặc xuống.
- Xem dự báo thời tiết gần ngày. Hướng đúng mà chân trời mây dày thì vẫn không thấy mặt trời.
Danh mục này có một bài riêng về các ứng dụng xem mặt trời, mặt trăng và cách đọc chúng.
Dùng la bàn ngoài hiện trường
Ứng dụng la bàn trên điện thoại đủ dùng để định hướng thô, nhưng có vài cái bẫy:
- Nhiễu từ: đứng cạnh xe máy, ô tô, lan can sắt, cột điện, la bàn có thể lệch hàng chục độ. Đi ra xa vài mét rồi đo lại.
- Chưa hiệu chỉnh: nhiều điện thoại yêu cầu xoay máy theo hình số 8 để hiệu chỉnh. Làm một lần trước khi đo.
- Bắc từ và bắc thật: ở Việt Nam độ lệch giữa hai hướng này rất nhỏ, có thể bỏ qua khi chụp ảnh. Ở một số nước vĩ độ cao, độ lệch đáng kể; ứng dụng thường đã tự trừ.
- Kiểm bằng mắt: chiều hôm trước, nhìn chỗ mặt trời lặn thật sự so với chủ thể; sáng hôm sau mặt trời mọc gần như đối xứng qua trục bắc – nam.
Sai thường gặp
| Sai | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Tin ảnh trên mạng chụp tháng khác | Đến nơi, mặt trời lặn lệch hẳn sang bên, không có cảnh như ảnh | Xem ngày chụp của ảnh mẫu, tính lại hướng cho ngày của mình |
| Nghĩ mặt trời luôn lặn hướng tây | Đứng sai sườn đồi, mặt trời khuất sau núi bên cạnh | Tra phương vị lặn của đúng ngày |
| Quên độ cao chân trời | Mặt trời mọc sau núi muộn, lệch phương vị | Dùng ứng dụng có tính địa hình, hoặc cộng thêm thời gian |
| Đo la bàn cạnh xe | Lệch hàng chục độ | Ra xa kim loại, hiệu chỉnh lại |
Thử ngay lần tới
- Tối nay, mở ứng dụng xem mặt trời, đặt điểm ở nơi bạn hay đi dạo chiều. Xem hướng lặn hôm nay và hướng lặn sáu tháng sau — bạn sẽ thấy chênh nhau gần 50°.
- Chọn một chủ thể quen (ngọn tháp, cây cầu, hòn đảo). Tìm ngày mặt trời lặn hoặc mọc ngay sau nó, ghi vào lịch.
- Giữa trưa một ngày tháng 6, nhìn bóng của chính mình: ở Hà Nội hay bất cứ đâu xa hơn về phía nam, bóng đổ hơi chếch về phía nam.
- Trước khi đi đâu xa, xem ảnh mẫu kèm ngày chụp. Nếu khác mùa với chuyến đi của bạn, đừng kỳ vọng cùng một khung hình.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trời có luôn mọc ở hướng đông không?
Không. Mặt trời chỉ mọc gần đúng hướng đông vào khoảng xuân phân và thu phân. Ở Việt Nam, mùa hè nó mọc lệch về đông bắc, mùa đông lệch về đông nam, độ lệch lớn nhất khoảng 24–25°.
Mùa hè mặt trời lặn hướng nào?
Ở Việt Nam, mùa hè mặt trời lặn lệch về tây bắc, khoảng 292–295° tính từ hướng bắc vào tháng 5 đến tháng 7. Mùa đông lặn lệch về tây nam, khoảng 245–249° vào tháng 11 đến tháng 1.
Vì sao mùa hè ở Việt Nam bóng có thể đổ về phía nam?
Vì Việt Nam nằm phía nam chí tuyến Bắc, nên có một quãng mùa hè mặt trời lúc giữa trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu. Khi đó bóng đổ về phía nam, điều không xảy ra ở các nước vĩ độ cao.
Làm sao biết ngày nào mặt trời lặn đúng sau một ngọn núi?
Đo phương vị từ chỗ bạn đứng tới ngọn núi bằng bản đồ, rồi dùng ứng dụng xem mặt trời tìm ngày có hướng lặn trùng phương vị đó. Nhớ tính thêm độ cao của núi, vì mặt trời sẽ khuất sớm hơn so với chân trời phẳng.