Giờ vàng là quãng mặt trời ở rất thấp, khoảng từ 6° trên chân trời xuống tới vài độ dưới chân trời, khi nắng vàng, mềm và đổ bóng dài. Giờ xanh là quãng ngay sau đó (buổi chiều) hoặc ngay trước đó (buổi sáng), khi mặt trời đã khuất khoảng 4–6° dưới chân trời và cả bầu trời chuyển màu lam. Ở Việt Nam, cả hai đều ngắn: phần giờ vàng còn thấy mặt trời chỉ chừng 25–30 phút, giờ xanh thật sự chỉ chừng 8–10 phút mỗi buổi.
Hai cái tên của dân chụp ảnh, không phải thuật ngữ thiên văn
Cần nói rõ ngay: "giờ vàng" (golden hour) và "giờ xanh" (blue hour) là cách gọi của người chụp ảnh và quay phim. Thiên văn học không định nghĩa hai khái niệm này. Thứ thiên văn định nghĩa là chạng vạng, chia theo độ sâu của mặt trời dưới chân trời: dân dụng (0–6°), hàng hải (6–12°), thiên văn (12–18°).
Vì là cách gọi nghề, mỗi nguồn cắt mốc hơi khác. Một cách phổ biến, được các ứng dụng như PhotoPills dùng, là:
- Giờ vàng: mặt trời từ khoảng +6° xuống −4° (buổi chiều), hoặc ngược lại từ −4° lên +6° (buổi sáng).
- Giờ xanh: mặt trời từ khoảng −4° xuống −6°, tức nằm gọn trong nửa sau của chạng vạng dân dụng.
Có nguồn kéo giờ xanh sâu tới −8° hay −10°. Không có ai đúng ai sai. Điều đáng nhớ là cả hai được đo bằng góc của mặt trời, không phải bằng đồng hồ. Chữ "giờ" chỉ là cách gọi, còn thời lượng thật thì thay đổi theo nơi bạn đứng và theo mùa.
Ánh sáng giờ vàng trông thế nào và vì sao đẹp
Khi mặt trời xuống thấp, tia nắng phải đi xuyên qua một lớp khí quyển dày hơn nhiều so với lúc trưa. Trên quãng đường dài ấy, ánh sáng bước sóng ngắn (lam, tím) bị phân tán bớt ra xung quanh, phần còn tới mắt mình nghiêng về vàng, cam, đỏ. Đó là lý do nắng chiều ấm màu.
Với ảnh phong cảnh, giờ vàng cho ba thứ cùng lúc:
- Bóng dài: mỗi gò đất, luống chè, gợn cát đều có bóng, nên địa hình hiện ra có khối, có nhịp.
- Độ tương phản dịu: nắng yếu đi, bầu trời và mặt đất gần nhau hơn về độ sáng, máy ảnh và điện thoại đỡ phải gồng.
- Màu ấm phủ lên cảnh: đá vôi, mái ngói, ruộng khô ngả vàng; mặt nước bắt sắc trời.
Giờ vàng không tự động đẹp. Nếu chân trời phía mặt trời có một dải mây dày, mặt trời có thể "tắt" trước khi chạm chân trời và bạn mất luôn phần nắng đẹp nhất. Ngược lại, trời có mây tầng cao lác đác thì mây bắt màu rất lâu sau khi mặt trời lặn.
Giờ xanh trông thế nào
Sau khi mặt trời lặn, mặt đất không còn nắng trực tiếp. Ánh sáng lúc này là ánh sáng trời: cả vòm trời trở thành một chiếc hộp tản sáng khổng lồ. Màu lam đậm của trời chạng vạng không chỉ do tán xạ; một phần quan trọng là do lớp ôzôn hấp thụ bớt ánh sáng vàng cam khi tia sáng đi chéo qua tầng cao khí quyển.
Giờ xanh hợp nhất với cảnh có đèn: phố cổ lên đèn, cầu, bến thuyền, làng chài. Lúc ấy độ sáng của bầu trời và độ sáng của đèn xấp xỉ nhau, nên một tấm ảnh giữ được cả trời lam lẫn chi tiết dưới đèn. Chờ thêm mười phút, trời đen hẳn, đèn thành những đốm cháy trắng, cảnh mất hình. Với núi, đồi không có đèn, giờ xanh cho ảnh trầm, lạnh, tĩnh — đẹp theo kiểu khác, nhưng cần chân máy vì tốc độ chậm.
Kéo dài bao lâu ở Việt Nam: con số tính được
Thời lượng phụ thuộc vào việc mặt trời đi xuống chân trời dốc hay xiên. Ở vĩ độ Việt Nam, đường đi ấy gần dốc đứng, nên quãng 10° của giờ vàng trôi qua nhanh. Bảng dưới là phép tính hình học gần đúng (chưa kể khúc xạ khí quyển, có thể lệch vài phút), cho buổi chiều; buổi sáng có thời lượng tương tự nhưng theo thứ tự ngược lại.
| Nơi | Thời điểm | Giờ vàng còn thấy mặt trời (+6° → 0°) | Cả giờ vàng (+6° → −4°) | Giờ xanh (−4° → −6°) |
|---|---|---|---|---|
| Hà Nội | Xuân phân, thu phân | khoảng 26 phút | khoảng 43 phút | khoảng 9 phút |
| Hà Nội | Đông chí, hạ chí | khoảng 28–29 phút | khoảng 47–48 phút | khoảng 9–10 phút |
| Đà Lạt | Xuân phân, thu phân | khoảng 25 phút | khoảng 41 phút | khoảng 8 phút |
| TP.HCM | Xuân phân, thu phân | khoảng 24 phút | khoảng 41 phút | khoảng 8 phút |
| TP.HCM | Đông chí, hạ chí | khoảng 27 phút | khoảng 44–45 phút | khoảng 9 phút |
Đọc bảng cho đúng: đây không phải "lúc ảnh đẹp" mà là khung thời gian để ảnh có thể đẹp. Trời trong hay trời mây, núi che hay biển thoáng mới là thứ quyết định. Nếu bạn đứng trong thung lũng có núi cao phía tây, mặt trời "lặn" sau núi sớm hơn giờ lặn trên lịch có khi vài chục phút, và phần giờ vàng trên đỉnh núi đối diện còn lại rất ngắn.
Buổi sáng và buổi chiều có khác nhau không
Về hình học thì gần như đối xứng. Về không khí thì khác:
- Buổi sáng thường lặng gió hơn, mặt hồ dễ phẳng như gương. Ở vùng núi và cao nguyên, sáng sớm hay có sương nằm trong thung, tạo lớp lang mà chiều không có. Nhiều điểm cũng vắng người hơn.
- Buổi chiều không khí sau một ngày nắng nhiều bụi, hơi nước hơn, màu thường đỏ đậm hơn nhưng cũng dễ mờ đục. Chiều hè hay có mây dông, có thể cho trời rực rỡ hoặc che sạch mặt trời.
- Thứ tự ngược nhau: sáng thì giờ xanh tới trước, giờ vàng tới sau; chiều thì ngược lại. Ai đi chụp bình minh mà đến lúc mặt trời vừa ló là đã bỏ lỡ cả giờ xanh lẫn nửa giờ vàng.
Những hiểu lầm thường gặp
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Giờ vàng kéo dài đúng một tiếng | Con số "một tiếng" hợp với vĩ độ châu Âu, Bắc Mỹ. Ở Việt Nam phần còn thấy mặt trời chỉ chừng nửa tiếng. |
| Giờ xanh là lúc trời tối | Giờ xanh là trước khi tối hẳn. Khi trời đã đen, giờ xanh đã qua. |
| Cứ giờ vàng là có ảnh đẹp | Chân trời có mây dày thì không có nắng vàng. Hướng chụp sai thì cảnh vẫn phẳng. |
| Giờ xanh chỉ có buổi tối | Buổi sáng cũng có, ngay trước giờ vàng. Nhiều người ngủ quên mất nó. |
| Ứng dụng báo giờ là chính xác tuyệt đối | Ứng dụng tính cho chân trời phẳng. Núi, nhà cao tầng, mây đều làm sai lệch thực tế. |
Dùng hai khoảng này thế nào trong một buổi chụp
Cách làm đơn giản nhất là chia buổi chụp thành hai phần, mỗi phần một kiểu cảnh:
- Giờ vàng: chụp cảnh cần khối và kết cấu — đồi, đá, ruộng, cồn cát, mái phố. Đứng sao cho nắng chiếu xiên hoặc chiếu ngang qua cảnh.
- Lúc mặt trời chạm chân trời: nếu có mây, quay về phía mặt trời để bắt mây cháy màu; nếu trời trong, quay lưng lại để xem dải hồng tím phía đối diện.
- Giờ xanh: chuyển sang cảnh có đèn, có mặt nước phản chiếu. Dựng chân máy sẵn từ trước, đừng đợi trời xanh mới đi tìm chỗ.
Với buổi sáng, đảo ngược thứ tự: có mặt sớm để bắt giờ xanh ở cảnh có đèn hoặc mặt hồ, rồi quay sang cảnh địa hình khi nắng đầu tiên chạm đỉnh đồi.
Thử ngay lần tới
- Trước chuyến đi, mở một ứng dụng xem mặt trời, ghi ra giấy bốn mốc cho buổi bạn định chụp: lúc mặt trời ở +6°, lúc lặn (hoặc mọc), lúc −4°, lúc −6°.
- Buổi chiều: có mặt trước mốc +6° ít nhất 30 phút để tìm chỗ đứng. Buổi sáng: có mặt trước mốc −6° ít nhất 20 phút.
- Đứng yên một chỗ, chụp cùng một khung hình cứ 3–5 phút một tấm từ giờ vàng tới hết giờ xanh. Về nhà xếp cạnh nhau, bạn sẽ thấy ánh sáng đổi nhanh tới mức nào.
- Đừng cất máy khi mặt trời vừa lặn. Chờ thêm 15–20 phút, nhìn cả bầu trời phía sau lưng.
- Nếu chụp điện thoại, chạm vào vùng trời để máy đo sáng theo trời, rồi kéo bù sáng xuống một chút để giữ màu.
Câu hỏi thường gặp
Giờ vàng là mấy giờ?
Không có giờ cố định. Giờ vàng buổi chiều bắt đầu khoảng nửa tiếng trước khi mặt trời lặn và kéo dài thêm chừng mười mấy phút sau đó; buổi sáng thì ngược lại. Giờ lặn thay đổi theo ngày và theo nơi, nên phải xem ứng dụng hoặc bảng giờ mặt trời của đúng ngày đó.
Giờ xanh kéo dài bao lâu ở Việt Nam?
Nếu lấy mốc mặt trời từ −4° tới −6° dưới chân trời, giờ xanh ở Việt Nam chỉ khoảng 8–10 phút mỗi buổi. Trời còn ánh lam đủ để chụp có thể kéo dài thêm chút ít, nhưng quãng đẹp nhất trôi qua rất nhanh.
Giờ vàng và hoàng hôn khác nhau thế nào?
Hoàng hôn trong tiếng Việt thường chỉ chung lúc mặt trời lặn và chạng vạng sau đó. Giờ vàng là cách gọi của dân chụp ảnh cho quãng mặt trời thấp, gồm cả trước lẫn sau thời điểm lặn. Hai khái niệm chồng lên nhau một phần.
Trời nhiều mây có giờ vàng không?
Về thời gian thì vẫn có, nhưng nếu mây dày che chân trời phía mặt trời thì không có nắng vàng chiếu vào cảnh. Mây cao lác đác lại thường giúp hoàng hôn rực hơn vì mây bắt màu khi mặt trời đã xuống thấp.
Chụp giờ xanh cần thiết bị gì?
Chân máy hoặc chỗ tì máy chắc chắn là quan trọng nhất, vì ánh sáng yếu buộc phải dùng tốc độ chậm. Điện thoại có chế độ chụp đêm cũng xử lý được, miễn là giữ máy thật yên trong vài giây.