Vì sao giờ vàng ở Việt Nam ngắn hơn châu Âu: vĩ độ và góc mặt trời

Giờ vàng ở Việt Nam ngắn hơn châu Âu vì ở vĩ độ thấp, mặt trời lên và xuống gần như thẳng đứng so với chân trời, nên quãng mặt trời ở thấp trôi qua nhanh. Ở Hà Nội ngày xuân phân, mặt trời đi từ 6° xuống chân trời mất chừng 26 phút; ở London cùng ngày mất chừng 39 phút, còn mùa hè ở London kéo dài gần 50 phút. Đó là lý do lời khuyên "giờ vàng kéo dài một tiếng" trong sách ảnh phương Tây không dùng nguyên được ở ta.

Mặt trời đi xuống chân trời theo một góc

Hãy hình dung đường đi của mặt trời trên bầu trời như một vòng cung. Ở chỗ vòng cung cắt chân trời, nó tạo với chân trời một góc. Vào ngày xuân phân và thu phân, góc ấy xấp xỉ bằng 90° trừ vĩ độ nơi bạn đứng.

• TP.HCM (khoảng 10,8° Bắc): đường mặt trời tạo với chân trời khoảng 79° — gần dựng đứng.
• Hà Nội (khoảng 21° Bắc): khoảng 69°.
• Paris (khoảng 48,9° Bắc): khoảng 41°.
• London (khoảng 51,5° Bắc): khoảng 38,5°.
• Oslo (khoảng 59,9° Bắc): khoảng 30° — mặt trời trượt xiên rất dài.

Mặt trời luôn di chuyển trên vòng cung ấy với cùng một nhịp (một vòng mỗi ngày). Nhưng thứ quyết định ánh sáng là độ cao của nó, tức khoảng cách thẳng đứng tới chân trời. Đường đi càng dốc, độ cao giảm càng nhanh, quãng "mặt trời thấp" càng ngắn. Đường đi càng xiên, mặt trời càng lững lờ ở sát chân trời.

So sánh bằng con số

Bảng dưới tính gần đúng theo hình học (chưa kể khúc xạ, có thể lệch vài phút), cho buổi chiều. "Giờ vàng còn thấy mặt trời" là lúc mặt trời từ +6° xuống 0°; "chạng vạng dân dụng" là từ 0° xuống −6°.

Hai điều rút ra. Thứ nhất, ở Việt Nam mọi quãng ánh sáng đẹp đều chỉ bằng chừng một nửa đến hai phần ba so với Tây Âu. Thứ hai, ở ta thời lượng gần như không đổi quanh năm (chênh nhau vài phút giữa mùa), trong khi ở châu Âu nó co giãn mạnh theo mùa. Mùa hè ở Bắc Âu, có nơi mặt trời không xuống quá 18° dưới chân trời suốt đêm, trời không bao giờ tối hẳn — điều không bao giờ xảy ra ở Việt Nam.

Vì sao ngắn nhất lại rơi vào xuân phân và thu phân

Điều này hơi ngược trực giác. Vào khoảng xuân phân và thu phân, mặt trời mọc gần đúng hướng đông, lặn gần đúng hướng tây, và vòng cung của nó cắt chân trời ở góc dốc nhất trong năm. Gần đông chí và hạ chí, mặt trời mọc lệch về phía nam hoặc phía bắc, vòng cung cắt chân trời xiên hơn một chút, nên quãng thấp kéo dài thêm. Ở Việt Nam phần chênh chỉ vài phút; ở London, chênh lệch giữa xuân phân và đông chí lên tới mười mấy phút.

Tóm lại, ở ta không có "mùa giờ vàng dài". Muốn có ảnh ánh sáng thấp đẹp, việc quan trọng hơn là chọn ngày trời trong và chọn hướng đứng, không phải chọn tháng.

Hệ quả thứ nhất: không có thời gian để đi tìm chỗ

Ở vĩ độ cao, người chụp có thể đến lúc nắng bắt đầu vàng, đi vòng một lượt rồi mới chọn chỗ. Ở Việt Nam, làm vậy là hết giờ. Khi bạn nhận ra "à, nắng đẹp rồi", thì thường chỉ còn mười mấy phút trước khi mặt trời chạm chân trời — và nếu chân trời có núi hoặc dải mây, còn ít hơn.

Cách làm hợp với vĩ độ của mình là chọn khung hình từ lúc nắng còn gắt. Đứng thử vài chỗ, nhìn xem bóng đổ về đâu, cảnh nào sẽ được chiếu xiên. Khi ánh sáng tới, chỉ việc đứng vào chỗ đã chọn.

Hệ quả thứ hai: buổi trưa gắt dài hơn

Mặt trời ở vĩ độ thấp lên cao rất nhanh sau khi mọc và ở trên cao rất lâu. Ở Hà Nội mùa hè, chỉ khoảng hai tiếng sau khi mọc, mặt trời đã cao khoảng 25°. Khoảng thời gian trong ngày mà ánh sáng còn "dễ chịu" cho ảnh phong cảnh vì thế hẹp hơn nhiều so với châu Âu, nơi mùa đông mặt trời lúc giữa trưa vẫn thấp và cả ngày có thể chụp được.

Đó cũng là lý do ảnh phong cảnh nhiệt đới hay bị chê "phẳng, chói, xanh lè". Phần lớn không phải lỗi máy, mà là chụp vào giờ mặt trời đã cao. Bài về nắng trưa trong danh mục này bàn cách xoay xở khi buộc phải chụp lúc đó.

Hệ quả thứ ba: đọc sách và xem video nước ngoài cho tỉnh

Phần lớn tài liệu nhiếp ảnh phong cảnh phổ biến được viết ở Mỹ, Anh, Bắc Âu, Nhật. Khi họ nói "giờ vàng một tiếng", "chờ giờ xanh hai mươi phút", "chụp được tới tận 9 giờ tối mùa hè", hãy nhớ đó là vĩ độ của họ. Ngành điện ảnh có cách gọi "magic hour" và có những bộ phim nổi tiếng quay nhiều cảnh vào quãng này, như Days of Heaven (1978) của Terrence Malick; ở vĩ độ của Việt Nam, đoàn làm phim sẽ có ít thời gian hơn nhiều cho mỗi cảnh như thế.

Ngược lại, khi bạn đi chụp ở châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc, hãy chuẩn bị tinh thần là ánh sáng đẹp kéo dài lâu hơn, nhất là mùa đông, và mặt trời lặn lệch hướng nhiều hơn theo mùa.

Vĩ độ trong nước cũng tạo khác biệt, nhưng nhỏ

Từ Cà Mau (khoảng 9° Bắc) tới cực Bắc (khoảng 23° Bắc), chênh lệch thời lượng giờ vàng chỉ vài phút. Thứ tạo khác biệt lớn hơn nhiều là địa hình:

• Thung lũng vùng núi: mặt trời khuất sau dãy núi phía tây sớm, có khi trước giờ lặn trên lịch khá lâu. Giờ vàng ở đáy thung gần như biến mất, chỉ còn trên sườn núi đối diện.
• Đỉnh cao và đèo: bạn thấy mặt trời lâu hơn người ở dưới, vì chân trời hạ thấp. Mặt trời "lặn" muộn hơn vài phút.
• Bờ biển phía tây: như vùng ven biển An Giang hay đảo Phú Quốc, mặt trời lặn thẳng xuống biển, chân trời thấp và thoáng — dễ có trọn quãng giờ vàng.
• Bờ biển phía đông: dải ven biển miền Trung đón mặt trời mọc từ biển, nhưng buổi chiều mặt trời lặn sau dãy Trường Sơn, giờ vàng chiều thường bị cắt sớm.

Thử ngay lần tới

• Mở ứng dụng xem mặt trời, so giờ mặt trời ở +6° và giờ lặn cho ngày bạn đi. Ghi lại hiệu số — đó là quỹ thời gian thật của bạn, thường chưa tới nửa tiếng.
• Đến điểm chụp khi nắng còn gắt, chọn sẵn hai khung hình: một cho lúc nắng xiên, một cho lúc mặt trời chạm chân trời.
• Nếu ở thung lũng, xem bản đồ địa hình: dãy núi phía tây cao bao nhiêu, mặt trời sẽ khuất sớm cỡ nào. Leo lên sườn cao hơn nếu muốn giữ nắng lâu.
• Khi đọc một mẹo chụp từ nguồn nước ngoài có nhắc số phút, đổi nó ra góc mặt trời rồi tính lại cho nơi mình đứng.
• Đặt báo thức lùi lại 10 phút so với thói quen. Ở vĩ độ của mình, 10 phút là một phần ba quỹ ánh sáng đẹp.