Ba mức chạng vạng dân dụng, hàng hải, thiên văn và lúc nên bấm máy

Chạng vạng là quãng trời còn sáng khi mặt trời đã ở dưới chân trời, chia làm ba mức theo độ sâu của mặt trời: dân dụng (0–6°), hàng hải (6–12°) và thiên văn (12–18°). Ở Việt Nam mỗi mức kéo dài chừng 24–30 phút. Với ảnh phong cảnh, quãng đáng bấm máy nhất là chạng vạng dân dụng và nửa đầu chạng vạng hàng hải; chạng vạng thiên văn chủ yếu có ý nghĩa với người chụp sao.

Định nghĩa cho chính xác

Ba mức chạng vạng được các cơ quan thiên văn và khí tượng, như Đài Thiên văn Hải quân Mỹ và Cục Hải dương và Khí quyển Mỹ (NOAA), định nghĩa bằng góc của tâm mặt trời dưới đường chân trời:

Buổi sáng thì đi theo chiều ngược lại: rạng đông thiên văn, rồi hàng hải, rồi dân dụng, rồi mặt trời mọc.

Lưu ý thêm: "giờ mặt trời lặn" trên lịch là lúc mép trên của mặt trời chạm chân trời, có tính tới khúc xạ khí quyển (khí quyển bẻ cong tia sáng nên ta vẫn thấy mặt trời khi về hình học nó đã xuống dưới chân trời một chút). Vì thế lúc lịch báo "lặn", tâm mặt trời thật ra đã ở dưới chân trời khoảng 0,8°.

Cái tên đến từ đâu

Tên gọi phản ánh công dụng ban đầu. Dân dụng vì đó là quãng sinh hoạt bình thường còn diễn ra được mà chưa cần thắp đèn. Hàng hải vì người đi biển ngày trước dùng kính lục phân đo góc sao so với đường chân trời để xác định vị trí; muốn đo, họ cần thấy cùng lúc cả sao lẫn chân trời, và quãng này đáp ứng điều đó. Thiên văn vì nhà thiên văn cần trời tối hẳn để quan sát những thiên thể mờ; chừng nào mặt trời chưa xuống quá 18°, bầu trời vẫn còn chút sáng nền.

"Giờ vàng" và "giờ xanh" thì không nằm trong hệ này. Đó là cách gọi của dân chụp ảnh. Giờ vàng vắt qua lúc mặt trời lặn (khoảng +6° tới −4°), giờ xanh nằm ở nửa sau chạng vạng dân dụng (khoảng −4° tới −6°), có nguồn kéo sang đầu chạng vạng hàng hải.

Mỗi mức kéo dài bao lâu ở Việt Nam

Phép tính hình học gần đúng cho buổi chiều (chưa kể khúc xạ, có thể lệch vài phút):

Cộng lại, ở Việt Nam từ lúc mặt trời lặn tới khi trời tối hẳn chỉ chừng 75–90 phút. Ở London mùa hè, con số này dài gấp đôi, thậm chí trời không tối hẳn. Nếu bạn quen đọc tài liệu nước ngoài, nhớ rằng mọi quãng chạng vạng ở ta đều gọn hơn.

Chạng vạng dân dụng: quãng làm việc chính

Đây là quãng phong phú nhất cho ảnh phong cảnh:

• Ngay sau khi lặn (0° tới khoảng −3°): mây trên cao còn được mặt trời chiếu từ dưới lên, có thể cháy đỏ, cam, hồng — thường rực nhất trong vài phút đầu. Nếu trời có mây tầng cao, đây là lúc quay về phía mặt trời vừa lặn.
• Nửa sau (khoảng −4° tới −6°): màu nóng tắt dần, bầu trời chuyển lam. Đây là giờ xanh của dân chụp ảnh. Cảnh có đèn, có nước phản chiếu đẹp nhất lúc này.
• Phía sau lưng: phía đối diện mặt trời, chân trời thường có dải hồng tím nhạt. Núi, đồi nhìn về hướng đó có màu dịu và đều.

Trong quãng này ánh sáng giảm rất nhanh. Một khung hình chụp được với tốc độ nhanh lúc đầu có thể cần vài giây phơi sáng ở cuối quãng. Dùng chân máy và để mắt tới biểu đồ sáng (histogram) sau mỗi vài tấm.

Chạng vạng hàng hải: ít người ở lại, nhiều thứ để chụp

Phần lớn mọi người đã cất máy khi trời bắt đầu tối. Nhưng nửa đầu chạng vạng hàng hải vẫn còn những thứ đáng chụp:

• Bóng đen (silhouette) trên nền trời: dãy núi, rặng dừa, ngọn tháp in lên dải sáng cuối cùng ở chân trời phía tây.
• Thành phố, cầu, bến cảng: đèn đã sáng rõ, trời chuyển xanh thẫm. Với cảnh có đèn mạnh, đôi khi đây mới là lúc trời và đèn cân bằng nhất.
• Mặt biển: đúng như tên gọi, chân trời trên biển vẫn còn thấy được, tạo một đường phân chia rõ trong ảnh phơi sáng dài.

Sang nửa sau chạng vạng hàng hải, phong cảnh không đèn gần như mất hết chi tiết với mắt thường. Muốn chụp tiếp phải phơi sáng rất lâu, và ảnh sẽ khác hẳn những gì bạn nhìn thấy.

Chạng vạng thiên văn: chủ yếu cho ảnh sao

Với ảnh phong cảnh ban ngày, chạng vạng thiên văn không có nhiều giá trị. Nhưng nó quan trọng với người chụp sao vì hai lẽ. Thứ nhất, cảm biến máy ảnh nhạy hơn mắt: ảnh phơi lâu lúc này vẫn ghi được một dải sáng nhạt ở phía mặt trời, làm trời không đen đều. Thứ hai, nhiều người chụp tiền cảnh từ giờ xanh, rồi chờ hết chạng vạng thiên văn mới chụp bầu trời sao, ghép lại sau. Phần kỹ thuật ấy thuộc danh mục ảnh đêm.

Ở vùng có đèn thành phố, ranh giới giữa chạng vạng thiên văn và đêm gần như không thấy, vì ánh đèn hắt lên trời còn sáng hơn ánh sáng tàn của mặt trời.

Lúc nào nên bấm máy: bảng tóm tắt

Một lưu ý cho buổi sáng: nhiều khu phố cổ, cầu tắt đèn trang trí vào một giờ nhất định trong đêm. Muốn có cảnh đèn lúc rạng sáng, hỏi trước giờ tắt đèn hoặc chọn nơi có đèn đường sáng suốt đêm.

Thử ngay lần tới

• Tra trước ba mốc cho buổi bạn định chụp: lúc lặn (hoặc mọc), lúc mặt trời ở −6° và −12°. Hầu hết ứng dụng thời tiết, ứng dụng xem mặt trời đều có sẵn.
• Chiều: đừng cất máy khi mặt trời vừa lặn. Ở lại tới hết chạng vạng dân dụng, khoảng 25 phút nữa.
• Sáng: có mặt từ đầu chạng vạng hàng hải nếu muốn chụp cảnh có đèn, từ giữa chạng vạng dân dụng nếu chỉ chụp địa hình.
• Chụp một chuỗi cùng khung hình mỗi 3 phút, ghi giờ. Về nhà xem, đánh dấu tấm nào trời và đèn cân bằng nhất — đó là "điểm ngọt" cho kiểu cảnh ấy.
• Mang đèn đội đầu ánh đỏ: lúc chạng vạng hàng hải, đường về đã tối hơn bạn nghĩ.