Ansel Adams (1902–1984) là nhiếp ảnh gia phong cảnh Mỹ nổi tiếng nhất thế kỷ 20, người chụp Yosemite, dãy Sierra Nevada và các vườn quốc gia miền Tây bằng ảnh đen trắng sắc nét với dải sáng tối rất rộng. Ông cũng là người hệ thống hoá cách đo sáng, tráng phim, in ảnh thành Hệ vùng (Zone System), viết bộ sách kỹ thuật vẫn được đọc tới nay, và dùng ảnh của mình để vận động bảo vệ thiên nhiên.
Những tấm ảnh như Monolith, the Face of Half Dome (1927) hay Moonrise, Hernandez, New Mexico (1941) đã thành hình mẫu cho câu hỏi mà mọi người chụp phong cảnh đều gặp: làm sao để tấm ảnh nói đúng điều mình cảm thấy trước cảnh, chứ không chỉ ghi lại cảnh.
Cậu bé với chiếc máy hộp ở Yosemite
Adams sinh ở San Francisco năm 1902. Năm 1916, khi khoảng 14 tuổi, ông được gia đình đưa đi Yosemite lần đầu và được tặng một chiếc máy ảnh hộp Kodak Brownie. Từ đó, hầu như năm nào ông cũng trở lại Yosemite. Ông gia nhập Câu lạc bộ Sierra (Sierra Club), tổ chức bảo vệ thiên nhiên do John Muir sáng lập, và có thời gian làm người trông coi nhà nghỉ của câu lạc bộ trong thung lũng.
Điều ít người biết là thời trẻ Adams học để thành nghệ sĩ dương cầm. Ông nghiêm túc với âm nhạc suốt nhiều năm, và về sau hay ví nhiếp ảnh với âm nhạc: âm bản như bản tổng phổ của nhà soạn nhạc, còn bản in là một lần trình diễn. Mỗi lần in lại có thể khác, tuỳ cách người in "diễn".
Năm 1927: tấm ảnh "nhìn thấy trước"
Tháng 4 năm 1927, Adams leo lên một gờ đá đối diện vách Half Dome, mang theo máy ảnh khổ kính lớn và một ít kính. Khi chỉ còn hai tấm, ông chụp một tấm bình thường, rồi nhận ra nó sẽ không cho ra cảm giác vách đá đen sừng sững dưới bầu trời tối mà ông đang "thấy" trong đầu. Ông lắp kính lọc đỏ trước ống kính cho tấm cuối cùng. Kính lọc đỏ chặn bớt ánh sáng xanh của bầu trời, làm trời tối hẳn lại trên ảnh đen trắng, trong khi vách đá vẫn giữ chi tiết.
Tấm Monolith, the Face of Half Dome ra đời như thế. Adams về sau kể đây là lần đầu tiên ông hình dung trước (visualization) bức ảnh cuối cùng, rồi chọn cách chụp để đạt được hình dung đó, thay vì chụp xong mới xem ra sao. Ý tưởng này về sau thành cốt lõi của Hệ vùng.
Từ ảnh như tranh sang ảnh thẳng
Những năm đầu, Adams in ảnh khá mềm, chịu ảnh hưởng lối ảnh như tranh còn thịnh hành. Bước ngoặt đến năm 1930 ở Taos, New Mexico, khi ông xem âm bản của Paul Strand: hình sắc, sáng tối rõ ràng, không làm dáng. Adams quyết định theo nhiếp ảnh thay vì âm nhạc, và theo lối ảnh thẳng.
Năm 1932, ông cùng Edward Weston, Imogen Cunningham, Willard Van Dyke và một số người khác lập nhóm f/64 ở vùng vịnh San Francisco. Năm 1936, Alfred Stieglitz, người có tiếng nói lớn nhất trong giới ảnh nghệ thuật Mỹ khi ấy, mở triển lãm cá nhân cho Adams tại phòng trưng bày An American Place ở New York.
Những tấm ảnh làm nên tên tuổi
| Năm | Tác phẩm | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| 1927 | Monolith, the Face of Half Dome | Kính lọc đỏ làm tối trời; lần đầu "hình dung trước" |
| khoảng 1937–1940s | Clearing Winter Storm | Thung lũng Yosemite khi bão tuyết tan, mây vờn vách đá; năm chụp chính xác còn được ghi khác nhau |
| 1941 | Moonrise, Hernandez, New Mexico | Chụp vội trong ánh chạng vạng, chỉ kịp một tấm |
| 1942 | The Tetons and the Snake River | Khúc sông uốn dưới dãy Teton, Wyoming |
Chuyện tấm Moonrise
Theo lời Adams kể, chiều hôm ấy ông đang lái xe gần làng Hernandez thì thấy trăng mọc trên dãy núi, ánh chiều cuối cùng còn chiếu lên những cây thánh giá trong nghĩa trang làng. Ông dừng xe, dựng máy vội vàng nhưng không tìm thấy máy đo sáng. Ông nhớ ra độ sáng của mặt trăng (khoảng 250 nến trên foot vuông), đặt nó vào một vùng sáng của Hệ vùng và tính ra thời gian phơi sáng. Chụp xong một tấm, ông định chụp thêm tấm dự phòng thì ánh nắng đã tắt khỏi nghĩa trang. Bản in về sau được ông chỉnh nhiều lần trong phòng tối, mỗi lần tối trời hơn một chút.
Câu chuyện này hay được kể như minh chứng cho giá trị của việc hiểu ánh sáng tới mức không cần máy đo, và cũng là lời nhắc rằng cảnh đẹp nhất thường chỉ kéo dài vài phút.
Ảnh để giữ đất
Adams là thành viên ban lãnh đạo Câu lạc bộ Sierra trong nhiều thập niên. Năm 1938, ông in cuốn sách ảnh Sierra Nevada: The John Muir Trail, và sách được gửi tới tay giới chức liên bang trong lúc đang bàn việc lập một vườn quốc gia mới ở dãy Sierra. Vườn quốc gia Kings Canyon ra đời năm 1940. Như chuyện Watkins hay Jackson, cách nói đúng là ảnh của ông góp phần, cùng với nhiều nỗ lực khác.
Đầu thập niên 1940, ông nhận dự án chụp các vườn quốc gia và đất công cho Bộ Nội vụ Mỹ, để làm những bức ảnh khổ lớn treo trong trụ sở bộ. Tấm Teton và sông Snake ra đời trong dự án này. Năm 1980, ông được trao Huân chương Tự do của Tổng thống Mỹ. Sau khi ông mất, một vùng hoang dã trong dãy Sierra Nevada được đặt tên là Ansel Adams Wilderness, và một đỉnh núi ở Yosemite mang tên ông.
Người thầy, người viết sách
Adams dành rất nhiều thời gian dạy và viết. Ông góp phần lập khoa nhiếp ảnh ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) năm 1940 cùng Beaumont Newhall, lập khoa nhiếp ảnh ở một trường nghệ thuật tại San Francisco giữa thập niên 1940, mở các khoá học mùa hè ở Yosemite nhiều năm liền, và là một trong những người sáng lập tạp chí Aperture năm 1952.
Bộ ba sách kỹ thuật nổi tiếng của ông là The Camera, The Negative và The Print, bản cuối cùng do ông viết lại cùng Robert Baker, xuất bản những năm 1980–1983. Ba cuốn này đi qua toàn bộ quy trình từ máy ảnh, đo sáng, tráng phim tới phòng tối, và dù viết cho phim, phần lớn nguyên lý vẫn đúng với ảnh số.
Những tranh luận quanh Ansel Adams
Không phải ai cũng chỉ khen. Một số nhà phê bình cho rằng ảnh của ông vẽ ra một miền Tây "tinh khiết", không người, không đường sá, không dấu vết của các tộc người bản địa đã sống ở đó, tức là một hình ảnh thiên nhiên được lý tưởng hoá. Thập niên 1970, một thế hệ nhiếp ảnh gia mới cố ý chụp những bãi đỗ xe, khu nhà mới, đường dây điện chen vào cảnh quan miền Tây, như một cách trả lời lại ảnh của Adams. Hiểu tranh luận này giúp người chụp phong cảnh tự hỏi: mình đang cắt bỏ cái gì khỏi khung hình, và vì sao.
Góc nhìn hôm nay
Kho lưu trữ của Adams, gồm âm bản, bản in và thư từ, nằm ở Trung tâm Nhiếp ảnh Sáng tạo (Center for Creative Photography) thuộc Đại học Arizona ở Tucson, nơi ông góp phần lập ra năm 1975. Nhiều bảo tàng lớn ở Mỹ có bản in của ông; Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ giữ bộ ảnh dự án cho Bộ Nội vụ, xem được trực tuyến. Ở Yosemite có một phòng trưng bày mang tên ông.
Ba thói quen của Adams đáng học ngay:
- Hình dung trước khi bấm. Trước mỗi cảnh, thử nói thành lời: "mình muốn trời tối, đá sáng" hay "mình muốn sương mềm, núi chìm". Rồi mới chọn thông số, kính lọc, thời điểm.
- Quay lại một nơi nhiều lần. Adams chụp Yosemite suốt gần bảy mươi năm. Một điểm ngắm cảnh gần nhà, trở lại vào nhiều mùa, nhiều giờ, sẽ dạy bạn nhiều hơn mười chuyến đi xa.
- Chụp xong mới là nửa đường. Adams in một âm bản nhiều lần trong nhiều năm. Một file RAW tốt cũng xứng đáng được chỉnh lại khi tay nghề bạn khá hơn.
Sách nên đọc đầu tiên: Ansel Adams: An Autobiography (tự truyện, xuất bản sau khi ông mất) để hiểu con người; sau đó là The Negative để hiểu cách ông nghĩ về ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Ansel Adams là ai?
Ansel Adams (1902–1984) là nhiếp ảnh gia phong cảnh Mỹ, nổi tiếng với ảnh đen trắng Yosemite và các vườn quốc gia miền Tây. Ông đồng phát triển Hệ vùng, đồng sáng lập nhóm f/64 và là nhà vận động bảo vệ thiên nhiên trong Câu lạc bộ Sierra.
Bức ảnh nổi tiếng nhất của Ansel Adams là gì?
Thường được nhắc nhất là Moonrise, Hernandez, New Mexico (1941), Monolith, the Face of Half Dome (1927), Clearing Winter Storm và The Tetons and the Snake River (1942). Mỗi tấm gắn với một câu chuyện về ánh sáng và thời điểm.
Ansel Adams dùng kính lọc gì cho ảnh Half Dome?
Ông dùng kính lọc đỏ cho tấm Monolith năm 1927. Trên phim đen trắng, kính lọc đỏ chặn bớt ánh sáng xanh của bầu trời nên trời tối hẳn lại, làm vách đá nổi bật đúng như ông hình dung.
Ansel Adams viết sách gì về nhiếp ảnh?
Nổi tiếng nhất là bộ ba The Camera, The Negative và The Print, trình bày từ máy ảnh, đo sáng, tráng phim tới in ảnh. Ông còn để lại tự truyện và nhiều sách ảnh về Yosemite, Sierra Nevada và các vườn quốc gia.
Xem ảnh gốc của Ansel Adams ở đâu?
Kho lưu trữ chính ở Trung tâm Nhiếp ảnh Sáng tạo, Đại học Arizona (Tucson). Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ có bộ ảnh dự án Bộ Nội vụ xem được trực tuyến, và ở Yosemite có phòng trưng bày mang tên ông.
