Chụp phong cảnh thế kỷ 19: kính ướt collodion và phòng tối trên lưng ngựa

Người chụp phong cảnh thế kỷ 19 phải mang cả phòng tối theo mình. Với kỹ thuật kính ướt collodion, phổ biến từ thập niên 1850 tới cuối thập niên 1870, tấm kính phải được tráng thuốc, chụp và tráng rửa khi còn ướt, chỉ trong khoảng mươi, mười lăm phút. Vì vậy mỗi chuyến chụp núi, chụp thác là một đoàn người, xe hoặc la ngựa chở lều tối, chai hoá chất, kính và máy ảnh to như cái rương.

Bài này kể lại một ngày làm việc của người chụp kính ướt, những giới hạn mà kỹ thuật ấy đặt lên ảnh phong cảnh, và vì sao nhiều thói quen của người chụp hôm nay bắt nguồn từ thời đó.

Trước kính ướt: daguerreotype và calotype

Hai phương pháp công bố năm 1839 đều không hợp với phong cảnh lắm. Daguerreotype cho hình rất nét trên tấm bạc, nhưng mỗi tấm là một bản duy nhất, không nhân bản được, lại soi gương khó xem. Calotype của William Henry Fox Talbot (cấp bằng sáng chế ở Anh năm 1841) dùng âm bản giấy, in ra được nhiều bản, nhưng thớ giấy làm hình mềm và nhoè chi tiết.

Dù vậy vẫn có những người chụp phong cảnh và kiến trúc rất sớm bằng âm bản giấy. Ở Pháp, năm 1851, một chương trình của nhà nước thường được gọi là Mission Héliographique cử năm nhiếp ảnh gia, trong đó có Gustave Le Gray và Édouard Baldus, đi ghi hình các công trình cổ khắp nước. Ảnh chủ yếu là kiến trúc, nhưng cách họ đặt công trình trong cảnh quan đã cho thấy mầm mống của ảnh phong cảnh.

Kính ướt collodion: nét như daguerreotype, nhân bản như calotype

Năm 1851, Frederick Scott Archer ở Anh công bố cách dùng collodion làm lớp giữ chất nhạy sáng trên kính. Collodion là dung dịch nitrocellulose trong ête và cồn, khi khô tạo màng trong suốt. Âm bản trên kính vừa nét vừa in được nhiều bản. Archer không đăng ký bằng sáng chế, nên phương pháp lan rất nhanh.

Một tấm kính ướt được làm thế nào

1. Lau kính thật sạch. Bụi hay vân tay đều thành vết trên âm bản.
2. Đổ collodion có pha muối i-ốt lên kính, nghiêng cho thuốc chảy đều khắp mặt, đổ phần thừa lại vào chai.
3. Nhúng vào bể bạc nitrat vài phút trong bóng tối để lớp thuốc thành nhạy sáng.
4. Lắp vào hộp kính khi còn ướt, mang ra máy, chụp.
5. Tráng ngay bằng thuốc hiện hình, rồi định hình, rửa nước.
6. Hơ khô và phủ véc-ni để bảo vệ lớp hình.

Toàn bộ từ bước 2 tới bước 5 phải xong trước khi lớp thuốc khô, vì khô rồi thì độ nhạy tụt và hình hỏng. Khoảng thời gian làm việc chỉ vài chục phút là cùng, ngắn hơn khi trời nóng và gió. Đó là lý do người chụp phải có phòng tối ngay cạnh máy ảnh.

Phòng tối trên lưng ngựa

Ở ngoài trời, "phòng tối" có thể là một chiếc lều vải dày dựng trên chân, một cái hộp có ống tay áo để thò tay vào, hoặc cả một cỗ xe được che kín. Người chụp ở các đoàn khảo sát miền Tây nước Mỹ dùng la chở hàng; ở châu Âu có người dùng xe ngựa; ở các vùng núi châu Á, đồ đạc đi trên vai phu khuân vác.

Một bộ đồ điển hình gồm:

• máy ảnh gỗ khổ lớn và chân máy nặng;
• hàng chục tấm kính, mỗi tấm đặt trong rãnh gỗ chống vỡ;
• chai collodion, bạc nitrat, thuốc hiện, thuốc định hình, véc-ni;
• bể nhúng, khay, phễu, cân, nước sạch, rất nhiều nước;
• lều tối và tấm che.

Người chụp còn phải chịu hơi ête, mùi xyanua kali (một chất định hình thời đó, cực độc), tay đen vì bạc nitrat. Ở vùng nóng, ête bay hơi nhanh làm thuốc đặc lại trên kính. Nhiếp ảnh gia Anh Francis Frith, người chụp ở Ai Cập và Trung Đông cuối thập niên 1850, từng kể về những rắc rối do sức nóng gây ra cho collodion trong lều tối.

Vì sao ảnh phong cảnh thời này hay có trời trắng bệch

Đây là chi tiết người xem hôm nay hay thắc mắc. Lớp thuốc kính ướt nhạy chủ yếu với ánh sáng xanh lam và tím, gần như mù với đỏ và vàng. Bầu trời giàu ánh sáng xanh nên cháy trắng rất nhanh, trong khi cây cối, đất đá còn đang thiếu sáng. Kết quả: hoặc đất đúng sáng mà trời trắng trơn, hoặc trời có mây mà đất đen kịt.

Người chụp có mấy cách xoay xở:

• In ghép hai âm bản: chụp riêng một tấm cho trời, một tấm cho đất, rồi in chồng lên cùng tờ giấy. Gustave Le Gray nổi tiếng với những ảnh biển giữa thập niên 1850; một số ảnh trong đó được làm từ hai âm bản cho trời và nước. Đây là tổ tiên trực tiếp của kỹ thuật chụp bù trừ rồi ghép mà người chụp phong cảnh hôm nay vẫn dùng.
• Vẽ mây lên âm bản hoặc che bớt khi in.
• Chấp nhận trời trắng và bố cục sao cho trời chiếm ít diện tích, hoặc dùng mảng trắng ấy như khoảng trống có chủ ý.

Mãi tới khi có kính và phim nhạy rộng hơn sang vàng, đỏ (orthochromatic rồi panchromatic, phổ biến dần từ đầu thế kỷ 20) cùng kính lọc màu đặt trước ống kính, người chụp mới giữ được mây và trời trong một lần bấm.

Khổ kính lớn vì không có phóng ảnh

Thời kính ướt, cách in phổ biến là in tiếp xúc: đặt âm bản áp sát lên giấy ảnh albumin (giấy phủ lòng trắng trứng và muối bạc) rồi phơi dưới nắng. Ảnh in ra to bằng đúng tấm kính. Muốn ảnh to để treo, để triển lãm, phải có kính to. Từ đó mới có những máy ảnh "khổ voi" (mammoth plate) với kính cỡ khoảng 18 × 22 inch (khoảng 46 × 56 cm), nặng nề vô cùng khi mang lên núi.

Nước chảy như sương: hệ quả thẩm mỹ của phơi sáng dài

Vì phơi sáng tính bằng giây, nước thác và nước suối trong ảnh kính ướt luôn mềm như sương, mặt hồ phẳng như gương. Thời đó đây là giới hạn kỹ thuật, không phải lựa chọn. Hơn một thế kỷ sau, người chụp phải mua kính lọc ND để cố ý làm chậm tốc độ, tìm lại đúng hiệu ứng ấy. Mặt hồ lặng phản chiếu núi, thứ mà ảnh Yosemite của Carleton Watkins làm rất đẹp, cũng một phần nhờ thời gian phơi sáng dài xoá đi gợn sóng.

Kính khô và sự kết thúc của phòng tối di động

Năm 1871, bác sĩ người Anh Richard Leach Maddox đề xuất dùng gelatin thay collodion. Tới cuối thập niên 1870, kính khô gelatin được sản xuất công nghiệp: mua kính đã tráng sẵn, chụp lúc nào cũng được, mang về nhà mới tráng. Kính khô còn nhạy hơn nhiều, thời gian phơi sáng ngắn lại. Phòng tối không còn phải đi theo người chụp. Vài năm sau đó, phim cuộn và máy ảnh cầm tay đưa nhiếp ảnh tới tay người thường; chuyện này thuộc về lịch sử máy ảnh nói chung.

Dòng thời gian

• 1839: daguerreotype công bố ở Paris; Talbot trình bày ảnh giấy ở London.
• 1841: Talbot đăng ký bằng sáng chế calotype ở Anh.
• 1851: Archer công bố kính ướt collodion; ở Pháp có chuyến ghi hình di tích thường gọi là Mission Héliographique.
• giữa thập niên 1850: ảnh biển của Le Gray; Frith chụp ở Ai Cập.
• 1861: Carleton Watkins chụp Yosemite bằng kính khổ lớn.
• 1871: Maddox đề xuất kính khô gelatin; William Henry Jackson đi Yellowstone, vẫn bằng kính ướt.
• cuối thập niên 1870: kính khô sản xuất công nghiệp, kính ướt dần lui.

Góc nhìn hôm nay

Kính ướt chưa chết. Nhiều người chụp đương đại vẫn làm collodion bằng tay, kể cả ambrotype (dương bản trên kính) và tintype (trên tấm sắt sơn đen), có người kéo cả xe phòng tối đi chụp phong cảnh. Ở một số thành phố lớn có xưởng nhận chụp và dạy làm kính ướt. Hoá chất ête và xyanua (nhiều xưởng hiện đại thay bằng chất định hình ít độc hơn) cần được dạy kỹ, đừng tự mày mò ở nhà.

Muốn xem ảnh gốc: bộ sưu tập ảnh thế kỷ 19 của Bảo tàng Getty, Thư viện Quốc hội Mỹ và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan có nhiều bản in albumin từ kính ướt, phần lớn xem được trực tuyến với độ phân giải cao. Hãy phóng to một tấm Watkins hay Le Gray: độ nét của âm bản khổ lớn in tiếp xúc tới giờ vẫn làm người ta giật mình.

Bài học cho người chụp hôm nay: khi mỗi tấm tốn mười lăm phút và một tấm kính, người ta nhìn cảnh rất lâu trước khi bấm. Lần tới ra ngoài, thử tự đặt giới hạn mười tấm cho cả buổi. Bạn sẽ thấy mình đi bộ nhiều hơn, chọn chỗ đứng kỹ hơn, và ảnh mang về ít mà đáng giữ hơn.