Tấm ảnh phong cảnh đầu tiên: Niépce và khung cửa sổ ở Le Gras

Tấm ảnh chụp bằng máy ảnh lâu đời nhất còn giữ được là một cảnh nhìn từ cửa sổ: mái nhà, sân trong và một khoảng trời ở điền trang Le Gras, làng Saint-Loup-de-Varennes, miền Burgundy nước Pháp. Người chụp là Joseph Nicéphore Niépce, thời điểm thường được ghi là khoảng 1826–1827. Tấm ảnh có tên tiếng Anh quen dùng là View from the Window at Le Gras, hiện nằm ở Harry Ransom Center, Đại học Texas tại Austin.

Nó mờ, nhoè, khó đọc. Nhưng nó là lần đầu tiên ánh sáng tự vẽ lại một khung cảnh thật và giữ được hình đó lâu dài. Mọi tấm ảnh phong cảnh sau này, từ kính ướt thế kỷ 19 tới ảnh điện thoại hôm nay, đều bắt đầu từ khung cửa sổ ấy.

Niépce là ai

Nicéphore Niépce (1765–1833) là một nhà phát minh nghiệp dư sống ở vùng quê gần thị trấn Chalon-sur-Saône. Ông không phải hoạ sĩ, cũng không phải nhà khoa học hàn lâm. Ông và anh trai Claude mày mò đủ thứ máy móc, trong đó nổi tiếng nhất là một động cơ đốt trong đời đầu mà hai anh em gọi là pyréolophore.

Ông bắt đầu thử giữ hình ảnh từ khoảng năm 1816. Lúc đó, kỹ thuật in thạch bản (lithography) đang lan rộng ở Pháp, và Niépce muốn tìm cách để ánh sáng tự chép hình lên bản in, khỏi cần người vẽ tay. Những thử nghiệm đầu dùng giấy tẩm muối bạc: ông thu được hình âm bản, nhưng không cố định được, hình cứ tối dần khi đưa ra sáng.

Nhựa đường Judea và chữ "héliographie"

Bước ngoặt đến khi Niépce chuyển sang một chất rất lạ: nhựa đường Judea (bitumen of Judea), một loại nhựa đường thiên nhiên. Chất này có tính chất quý: chỗ nào bị ánh sáng chiếu lâu thì cứng lại và không tan nữa; chỗ nào ít sáng thì vẫn hoà tan được trong dầu oải hương pha dầu hoả trắng.

Cách làm, theo những gì giới nghiên cứu dựng lại từ ghi chép của ông:

1. Phủ một lớp nhựa đường mỏng lên tấm kim loại, với tấm ảnh Le Gras là tấm hợp kim thiếc (pewter), cỡ khoảng 16 × 20 cm.
2. Đặt tấm vào cuối một buồng tối (camera obscura) có thấu kính, hướng ra cửa sổ.
3. Để yên rất lâu cho ánh sáng làm cứng lớp nhựa ở các vùng sáng.
4. Rửa bằng dung môi: phần nhựa chưa cứng trôi đi, để lộ kim loại tối màu; phần cứng ở lại, thành vùng sáng của hình.

Niépce gọi phương pháp của mình là héliographie, tạm dịch là "vẽ bằng mặt trời". Trước tấm Le Gras, ông đã dùng cách này để chép tranh khắc lên kim loại, tức là in tiếp xúc, không cần máy ảnh. Tấm Le Gras khác ở chỗ hình được thu qua ống kính, từ cảnh thật ngoài trời.

Phơi sáng bao lâu: tám tiếng hay vài ngày

Sách phổ thông thường viết tấm ảnh phơi sáng khoảng 8 tiếng. Con số này xuất phát từ nhận xét rằng các toà nhà ở hai bên khung hình đều có vẻ được nắng chiếu, nghĩa là mặt trời đã đi qua bầu trời trong lúc máy mở.

Về sau, một số nhà nghiên cứu thử làm lại quy trình với nhựa đường Judea và cho rằng thời gian thật có thể kéo dài nhiều ngày, vì chất này kém nhạy sáng hơn người ta tưởng. Đến nay chưa có kết luận dứt khoát. Cách nói an toàn: phơi sáng tính bằng giờ, có thể bằng ngày, và chính vì thế mà cảnh chẳng có người, chẳng có gì chuyển động.

Điều đáng nhớ cho người chụp phong cảnh: tấm ảnh đầu tiên là một tấm phơi sáng dài, và cái bóng nắng "sai" ở cả hai phía là dấu vết của thời gian nằm ngay trong ảnh.

Trong ảnh có gì

Nhìn bản gốc dưới ánh sáng thường, nhiều người chỉ thấy một mặt kim loại xám có vệt mờ. Phải nghiêng tấm ảnh ở một góc nhất định mới thấy hình hiện ra. Theo cách đọc phổ biến của các bảo tàng, từ trái sang phải là:

• một phần chuồng chim bồ câu ở tầng trên toà nhà bên trái;
• một cái cây (thường được đoán là cây lê) ở giữa, phía sau;
• mái nghiêng của dãy nhà kho phía sau;
• một toà nhà khác bên phải;
• bầu trời sáng phía trên.

Cửa sổ chụp được xác định là cửa phòng làm việc của Niépce trên tầng lầu ngôi nhà ở Le Gras. Ngôi nhà vẫn còn, nay là nơi trưng bày về ông, và khung cửa sổ ấy là điểm mà khách đến đều muốn đứng thử.

Từ Le Gras tới Daguerre: một quan hệ ngắn

Năm 1827, Niépce sang Anh thăm anh trai Claude đang ốm ở Kew, gần London. Ông mang theo vài tấm héliographie và viết một bản tóm tắt gửi Hội Hoàng gia Anh (Royal Society). Hội không nhận, vì quy định của họ không xét những phát minh mà tác giả giữ bí mật cách làm. Trước khi về Pháp, Niépce để lại các tấm ảnh cho nhà thực vật học Francis Bauer.

Năm 1829, ông ký thoả thuận hợp tác với Louis Daguerre, người làm tranh dựng cảnh (diorama) ở Paris và cũng đang tìm cách giữ hình trong buồng tối. Niépce mất năm 1833, khi hai bên chưa có kết quả chung. Daguerre tiếp tục theo hướng tấm bạc tráng i-ốt, và năm 1839 phương pháp daguerreotype được công bố ở Paris. Câu chuyện máy ảnh và daguerreotype từ đó trở đi là một nhánh riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng Niépce đi trước, và tấm Le Gras là bằng chứng.

Tấm ảnh bị lãng quên rồi tìm lại

Sau khi Bauer mất, tấm ảnh qua tay vài người rồi biến mất khỏi tầm mắt giới nghiên cứu gần nửa thế kỷ. Năm 1952, nhà sử học nhiếp ảnh Helmut Gernsheim cùng vợ là Alison lần ra nó ở Anh. Cùng năm, phòng nghiên cứu của Kodak ở Harrow làm một bản sao. Bản sao đó được Gernsheim tô sửa bằng màu nước cho rõ hình hơn, và chính bản tô sửa này đã đi vào nhiều sách giáo khoa, khiến không ít người tưởng ảnh gốc rõ nét như vậy.

Năm 1963, tấm ảnh về Đại học Texas cùng bộ sưu tập Gernsheim. Đầu những năm 2000, Viện Bảo tồn Getty nghiên cứu lại bề mặt và làm cho nó một hộp trưng bày kín chứa khí trơ để làm chậm quá trình xuống cấp. Đến nay khách vẫn có thể xem bản gốc ở sảnh Harry Ransom Center.

Dòng thời gian

Vì sao gọi nó là "ảnh phong cảnh" mà không quá lời

Gọi tấm Le Gras là ảnh phong cảnh đầu tiên cần dè dặt một chút. Niépce không chọn cảnh vì đẹp; ông chọn khung cửa sổ vì đó là chỗ sáng nhất, ổn định nhất, và ông có thể để máy yên nhiều giờ liền mà không ai đụng vào. Nhưng chính những ràng buộc ấy lại giống hệt chuyện của người chụp phong cảnh hôm nay:

• Cần ánh sáng mạnh và đủ lâu. Ông chụp ra cảnh sáng ngoài trời, vì trong nhà không đủ sáng.
• Cần máy đứng yên tuyệt đối. Chân máy ngày nay làm đúng việc mà bậu cửa sổ làm cho Niépce.
• Cảnh không có người. Thứ gì chuyển động đều biến mất trong phơi sáng dài, đó cũng là nguyên lý mà người chụp danh thắng đông người dùng để "xoá" đám đông.

Góc nhìn hôm nay

Muốn đến gần tấm ảnh đầu tiên, có ba nơi đáng biết:

• Harry Ransom Center (Austin, Texas): nơi giữ bản gốc, trưng bày ở sảnh. Trang của trung tâm có ảnh chụp tấm gốc dưới nhiều góc sáng, giúp hiểu vì sao phải nghiêng mới thấy hình.
• Bảo tàng Nicéphore Niépce ở Chalon-sur-Saône: bảo tàng nhiếp ảnh của thành phố, giữ nhiều hiện vật và máy móc liên quan đến ông.
• Ngôi nhà ở Saint-Loup-de-Varennes: nơi có khung cửa sổ, đã được phục dựng để kể lại quá trình làm héliographie.

Sách nên đọc: các sách lịch sử nhiếp ảnh của Helmut Gernsheim kể kỹ chuyện tìm lại tấm ảnh; nếu đọc tiếng Anh, tài liệu của Harry Ransom Center về tấm Le Gras là nguồn đáng tin nhất về hiện vật.

Bài học cho người cầm máy hôm nay rất đơn giản: lần tới đứng trước một khung cửa sổ có cảnh đẹp, hãy thử để máy trên bậu, chụp vài khung ở các giờ khác nhau trong ngày rồi đặt cạnh nhau. Bạn sẽ thấy rõ cái mà Niépce vô tình ghi lại: ánh sáng đổi hướng, và cảnh đổi theo.