William Henry Jackson, Yellowstone và vườn quốc gia đầu tiên năm 1872

William Henry Jackson (1843–1942) là nhiếp ảnh gia của đoàn khảo sát do nhà địa chất Ferdinand V. Hayden dẫn đầu vào vùng Yellowstone năm 1871. Ảnh của ông, cùng tranh và ký hoạ của hoạ sĩ Thomas Moran, được đưa tới Quốc hội Mỹ và góp phần thuyết phục các nhà lập pháp. Ngày 1 tháng 3 năm 1872, Tổng thống Ulysses S. Grant ký đạo luật lập Yellowstone thành vườn quốc gia, thường được gọi là vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới.

Chữ quan trọng ở đây là "góp phần". Yellowstone không ra đời nhờ một xấp ảnh, mà nhờ nhiều đoàn thám hiểm, nhiều bài báo, nhiều người vận động. Nhưng ảnh của Jackson là bằng chứng mà không lời kể nào thay được: những thứ tưởng như bịa đặt là có thật.

Yellowstone trước năm 1871: chuyện kể không ai tin

Từ đầu thế kỷ 19, những người đi bẫy thú da lông đã kể về một vùng có nước sôi phun lên trời, bùn sôi sùng sục, hồ màu sắc lạ và hẻm núi vàng rực. Người miền Đông coi phần lớn những chuyện ấy là phóng đại của dân giang hồ.

Năm 1869 và 1870 có hai đoàn thám hiểm tư nhân đi vào vùng này. Đoàn năm 1870, thường gọi là đoàn Washburn, có Nathaniel Langford; ông về đi diễn thuyết và viết bài, làm dư luận chú ý hơn. Nhưng lời kể vẫn chỉ là lời kể. Hayden, người đứng đầu một cơ quan khảo sát địa chất của chính phủ liên bang, được cấp kinh phí cho một đoàn chính thức năm 1871, có nhiếp ảnh gia và hoạ sĩ đi cùng.

Jackson trước Yellowstone

Jackson sinh năm 1843 ở bang New York. Ông học vẽ, làm thợ tô màu và chỉnh sửa ảnh trong các xưởng chụp chân dung khi còn trẻ. Cuối thập niên 1860, ông cùng anh em mở xưởng ảnh ở Omaha, Nebraska, rồi đi dọc tuyến đường sắt Union Pacific mới làm xong để chụp cảnh dọc đường, bán cho khách.

Năm 1870, Hayden mời ông theo đoàn khảo sát vùng Wyoming. Chuyến đi đó là bước tập dượt; năm 1871 mới là chuyến làm nên tên tuổi ông.

Chụp Yellowstone bằng kính ướt

Năm 1871, kính khô vẫn chưa thành sản phẩm công nghiệp. Jackson chụp bằng kính ướt collodion, nghĩa là mang theo lều tối, hoá chất và nước, tráng kính ngay trước khi chụp và rửa ngay sau đó. Ông dùng nhiều cỡ máy, trong đó có máy cho kính khoảng 8 × 10 inch và máy chụp ảnh nổi (stereo) để làm ảnh xem bằng kính nổi, loại ảnh được bán rất chạy thời đó. Đồ đạc chở bằng la; các tài liệu kể lại thường nhắc tới một con la tên Hypo, đặt theo tên một hoá chất định hình.

Những cảnh ông ghi lại

• Thác Lower Falls và hẻm Grand Canyon of the Yellowstone: vách đá đổ dốc, màu sắc mà ảnh đen trắng không ghi được nhưng hình khối thì ghi trọn.
• Bậc thềm đá vôi Mammoth Hot Springs: những bậc thang trắng xếp chồng, nước nóng chảy tràn, trông như cảnh ở hành tinh khác.
• Các mạch nước phun ở vùng Upper Geyser Basin.
• Hồ Yellowstone và cảnh trại của đoàn khảo sát.

Trong nhiều ảnh, Jackson đặt một người đứng nhỏ xíu cạnh bậc đá hay bên miệng mạch nước. Mục đích rất thực dụng: cho người xem ở Washington thấy độ lớn của thứ họ chưa từng thấy.

Jackson, Moran và Quốc hội

Thomas Moran là hoạ sĩ phong cảnh trẻ, đi theo đoàn với tư cách khách mời có tài trợ. Hai người làm việc cạnh nhau: Moran ký hoạ, ghi chú màu sắc; Jackson chụp, đôi khi chọn điểm đặt máy theo gợi ý của Moran. Về sau Moran vẽ bức tranh khổ lớn về hẻm Grand Canyon of the Yellowstone, được Quốc hội mua năm 1872.

Mùa đông 1871–1872, khi dự luật bảo vệ Yellowstone được bàn ở Quốc hội, Hayden đưa ảnh của Jackson và tác phẩm của Moran tới cho các nghị sĩ xem. Ngày 1 tháng 3 năm 1872, đạo luật được ký: vùng Yellowstone được giữ "làm công viên công cộng hay nơi vui chơi vì lợi ích và niềm vui của người dân", không được bán hay khai thác tư nhân.

Ảnh không tự viết ra luật. Nhưng với những nhà lập pháp chưa bao giờ đặt chân tới miền Tây, một bức ảnh mạch nước phun là thứ bằng chứng dễ hiểu nhất.

"Vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới": nói sao cho đúng

Yellowstone thường được gọi là vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới, theo nghĩa vùng đất đầu tiên được một chính phủ quốc gia lập ra bằng luật dưới tên gọi và mô hình "vườn quốc gia". Có vài tranh luận cần biết:

• Yosemite được bảo vệ từ năm 1864, nhưng giao cho bang California quản lý chứ không phải vườn quốc gia của liên bang.
• Nhiều nền văn hoá đã có những ngọn núi, khu rừng thiêng được bảo vệ từ hàng trăm năm trước, dù không mang tên vườn quốc gia.
• Các bộ tộc bản địa đã sống, săn bắt và đi lại ở vùng Yellowstone từ rất lâu. Việc lập vườn đi kèm với việc họ bị loại ra khỏi vùng đất ấy, một mặt của lịch sử mà ngày nay chính Cơ quan Vườn quốc gia Mỹ cũng ghi nhận.

Sau Yellowstone: núi Thánh Giá và những căn nhà trên vách đá

Năm 1873, Jackson leo lên một đỉnh đối diện để chụp Mount of the Holy Cross ở Colorado, ngọn núi có hai khe tuyết hình chữ thập trên vách. Tấm ảnh trở nên rất nổi tiếng với công chúng Mỹ thời đó. Năm sau, ông chụp những công trình bằng đá của người Pueblo cổ nép trong vách núi vùng Mesa Verde, mở đầu cho sự chú ý của giới khoa học với khu vực này.

Ông còn thử máy ảnh khổ kính rất lớn, khoảng 20 × 24 inch, giữa thập niên 1870. Sau này, khi làm việc cho Detroit Publishing Company, kho ảnh của ông được in thành hàng nghìn bưu ảnh màu bằng kỹ thuật photochrom, đưa cảnh miền Tây vào tay người dân bình thường. Ông sống rất thọ, tới năm 1942, đủ lâu để thấy nhiếp ảnh đi từ kính ướt tới phim màu.

Ảnh của Jackson còn ở đâu

• Thư viện Quốc hội Mỹ giữ một khối lượng rất lớn âm bản và bản in của Jackson, đặc biệt là bộ của Detroit Publishing Company, phần lớn xem được trực tuyến.
• Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) có kho ảnh lịch sử với nhiều ảnh từ các đoàn Hayden.
• Bảo tàng Lịch sử Colorado (History Colorado) cũng có bộ sưu tập lớn về ông.
• Vườn quốc gia Yellowstone có trưng bày về các đoàn thám hiểm đầu tiên.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện Jackson cho thấy ảnh phong cảnh có thể là hơn một tấm ảnh đẹp: nó có thể là bằng chứng để giữ một vùng đất. Các tổ chức bảo tồn hôm nay vẫn dùng ảnh theo cách ấy, kể cả ảnh của người chụp nghiệp dư.

Ba điều người chụp phong cảnh có thể mang về:

• Đặt thứ để so kích thước. Một người nhỏ ở mép thác, một cái lều dưới chân vách đá: người xem lập tức hiểu cảnh lớn tới đâu. Nhớ là người trong ảnh phải đứng ở chỗ an toàn, không ra mép vực.
• Chụp cả để ghi chép. Jackson chụp cả trại, cả la, cả đường đi. Hôm nay những tấm ấy quý không kém ảnh thác nước. Một tấm chụp lối vào, bãi đỗ xe, bảng chỉ dẫn ở điểm ngắm cảnh có thể giúp chính bạn và người khác lần sau.
• Đi cùng người khác nghề. Jackson và Moran nhìn cùng một cảnh bằng hai con mắt khác nhau và giúp nhau thấy nhiều hơn. Đi chụp với một người vẽ, một người hiểu địa chất hay thực vật, ảnh của bạn sẽ có nhiều tầng nghĩa hơn.

Sách nên đọc: hồi ký Time Exposure của chính Jackson (xuất bản năm 1940) kể lại đời ông bằng giọng của người trong cuộc; trang của Cơ quan Vườn quốc gia Mỹ về lịch sử Yellowstone tóm lược rõ vai trò của đoàn Hayden.