Carleton Watkins và những tấm kính khổ lớn chụp Yosemite từ năm 1861

Carleton Watkins (1829–1916) là nhiếp ảnh gia Mỹ chụp thung lũng Yosemite từ năm 1861 bằng những tấm kính ướt khổ lớn, cỡ khoảng 18 × 22 inch. Ảnh của ông là một trong những hình ảnh đầu tiên cho người miền Đông nước Mỹ thấy vách đá, thác nước và rừng cây khổng lồ của California, và được xem là đã góp phần vào việc Yosemite được bảo vệ bằng luật năm 1864.

Ông cũng là ví dụ buồn về một người chụp tài năng mà quản lý tiền bạc kém: mất cả kho âm bản vì phá sản, rồi mất phần còn lại trong trận động đất San Francisco năm 1906.

Từ người bán hàng thành người chụp ảnh

Watkins sinh năm 1829 ở Oneonta, bang New York. Đầu thập niên 1850 ông theo làn sóng đổ về California sau cơn sốt vàng, làm nghề lặt vặt ở Sacramento và San Francisco. Ông đến với nhiếp ảnh khá tình cờ: được nhờ trông một xưởng ảnh chân dung khi người thợ chính nghỉ việc, rồi học nghề từ đó.

Cuối thập niên 1850, ông bắt đầu nhận chụp ngoài trời, nhất là chụp đất đai, mỏ và tài sản cho các vụ kiện tranh chấp đất, một loại việc khá nhiều ở California thời ấy. Chính những đơn hàng "ảnh làm bằng chứng" này rèn cho ông thói quen chụp rõ ràng, đủ chi tiết, ít làm dáng.

Chuyến đi Yosemite năm 1861

Năm 1861, Watkins mang lên Yosemite một chiếc máy ảnh đặt làm riêng, dùng kính khổ voi (mammoth plate) cỡ khoảng 18 × 22 inch, cùng một máy chụp ảnh nổi (stereo) nhỏ hơn. Thời đó chưa có phóng ảnh phổ biến, ảnh in ra bằng đúng cỡ tấm kính, nên muốn ảnh lớn thì kính phải lớn.

Đồ đạc gồm máy, chân máy, kính, hoá chất và lều tối nặng tới mức phải dùng một đoàn la chở. Các tài liệu thường kể tổng khối lượng vào khoảng một tấn; con số này nên hiểu là ước lượng truyền miệng. Kết quả chuyến đi, theo các bộ sưu tập lớn, là khoảng ba chục tấm khổ lớn và hàng trăm cặp ảnh nổi.

Chụp kính ướt khổ lớn khó cỡ nào

• Tấm kính càng to càng khó tráng đều collodion, càng dễ vỡ khi lắp.
• Toàn bộ quy trình tráng, chụp, rửa phải xong trước khi lớp thuốc khô, nghĩa là lều tối phải dựng ngay cạnh chỗ đặt máy, kể cả khi chỗ đó là sườn đá.
• Phơi sáng có thể kéo dài nhiều giây tới vài phút, gió chỉ cần làm rung máy là hỏng.
• Mỗi lần chuyển điểm chụp là tháo dỡ, chất lên la, đi bộ, dựng lại.

Ảnh của Watkins trông như thế nào

Ảnh Yosemite của Watkins có vài đặc điểm dễ nhận ra:

• Chỗ đứng cao, cảnh rộng, rất nét. Ông thường đặt máy trên một gò cao để thấy cả lòng thung lũng, vách đá và sông.
• Mặt nước phẳng như gương. Nhiều ảnh nổi tiếng của ông đặt núi đá phản chiếu trên sông Merced hay hồ Mirror Lake. Phơi sáng dài làm mặt nước lặng hẳn đi.
• Cây đứng một mình làm điểm nhấn. Thông, tùng và những cây cự sam (sequoia) ở Mariposa Grove được ông chụp như những chân dung, cho người xem miền Đông thấy độ lớn mà họ không tin là thật.
• Trời thường trắng. Giới hạn chung của kính ướt nhạy xanh lam; ông dùng mảng trắng ấy như khoảng thở cho bố cục.

Nhiều nhà phê bình về sau nhận xét cách bố cục của ông có tính "hiện đại" sớm: những khối đá, đường chéo, khoảng trống được sắp xếp rất chủ ý, không phải chỉ ghi lại cho đủ cảnh.

Ảnh và đạo luật Yosemite năm 1864

Ảnh của Watkins được đưa về miền Đông, bày ở New York và lưu hành trong giới có ảnh hưởng. Ngày 30 tháng 6 năm 1864, Tổng thống Abraham Lincoln ký đạo luật trao thung lũng Yosemite và rừng cự sam Mariposa cho bang California với điều kiện giữ làm nơi công cộng, nghỉ ngơi, không được bán. Đây là lần đầu tiên chính quyền liên bang Mỹ dành riêng một vùng đất vì vẻ đẹp tự nhiên của nó.

Cách nói chính xác: ảnh của Watkins nằm trong số những thứ góp phần thuyết phục các nhà lập pháp, bên cạnh tranh vẽ, sách báo và vận động của nhiều người. Không có tài liệu nào cho thấy đạo luật ra đời chỉ vì ảnh. Vườn quốc gia Yosemite của liên bang ra đời muộn hơn, năm 1890, bao quanh thung lũng; riêng thung lũng và Mariposa Grove chỉ được nhập hẳn vào vườn quốc gia năm 1906.

Đỉnh cao rồi phá sản

Trong thập niên 1860, Watkins có xưởng ảnh và phòng trưng bày lớn ở San Francisco. Ông còn chụp cho Cơ quan Khảo sát Địa chất bang California do Josiah Whitney đứng đầu. Một ngọn núi ở Yosemite được đặt tên là Mount Watkins để ghi nhận ông.

Nhưng cuộc khủng hoảng tài chính giữa thập niên 1870 kéo ông xuống. Ông mất xưởng và kho âm bản vào tay chủ nợ. Người mua lại, nhiếp ảnh gia Isaiah Taber, tiếp tục in và bán ảnh từ âm bản của Watkins dưới tên mình. Chuyện này khiến việc ghi đúng tác giả cho nhiều bản in Yosemite thời đó tới nay vẫn phải đối chiếu kỹ.

Watkins làm lại từ đầu: quay lên Yosemite, chụp lại các cảnh cũ cho "Loạt mới", nhận thêm việc chụp đường sắt, mỏ, trang trại. Tuổi già, thị lực và sức khoẻ suy sụp. Trận động đất và hoả hoạn San Francisco tháng 4 năm 1906 thiêu rụi xưởng ảnh cùng phần lớn âm bản còn lại. Những năm cuối đời ông phải vào bệnh viện tâm thần của bang và mất năm 1916.

Những tấm ảnh còn lại ở đâu

Vì âm bản cháy gần hết, cái còn lại chủ yếu là bản in albumin làm từ thời đó, phân tán ở nhiều nơi. Các bộ sưu tập lớn thường được nhắc tới:

• Bảo tàng J. Paul Getty ở Los Angeles có một trong những bộ ảnh Watkins lớn nhất.
• Thư viện Quốc hội Mỹ có nhiều ảnh nổi và bản in, phần lớn xem được trực tuyến.
• Đại học Stanford, Thư viện Bancroft của Đại học California tại Berkeley, Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan và MoMA cũng giữ ảnh của ông.

Bản in albumin nhạy sáng, bảo tàng chỉ trưng bày luân phiên trong thời gian ngắn. Muốn ngắm kỹ, bản số hoá độ phân giải cao trên trang các bảo tàng là cách thực tế nhất.

Góc nhìn hôm nay

Đứng ở Yosemite hôm nay, người ta vẫn có thể tìm lại vài điểm chụp của Watkins, và nhiều người đã làm đúng việc đó: đặt máy ở cùng vị trí để so cảnh sau một trăm rưỡi năm. Cây đã lớn hay đổ, bờ sông dịch chuyển, nhưng vách đá vẫn y nguyên.

Điều người chụp phong cảnh hôm nay học được từ Watkins không nằm ở máy móc, mà ở cách làm việc:

• Tìm chỗ đứng trước, bấm máy sau. Mỗi điểm chụp của ông tốn hàng giờ dựng lều, nên ông chọn rất kỹ. Đi bộ quanh cảnh mười lăm phút trước khi dựng chân máy vẫn là thói quen đáng giữ.
• Mặt nước lặng là món quà. Sáng sớm ít gió là lúc hồ phản chiếu đẹp nhất; Watkins tận dụng điều đó trước cả khi có từ "giờ vàng".
• Cho người xem thứ để so kích thước. Cây cự sam trong ảnh ông thường có người hoặc vật nhỏ bên cạnh để người xem hình dung được độ lớn.
• Giữ âm bản, giữ file. Watkins mất kho âm bản hai lần, một lần vì nợ, một lần vì lửa. Bài học sao lưu ảnh ở nhiều nơi khác nhau chưa bao giờ cũ.

Sách nên đọc: các catalô triển lãm về Watkins của Bảo tàng Getty và của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco (có một triển lãm lớn năm 1999) là nguồn tổng hợp đáng tin; Thư viện Quốc hội Mỹ có ghi chú tiểu sử ngắn gọn đi kèm từng tấm ảnh.