Ứng dụng xem mặt trời, mặt trăng cho người chụp phong cảnh làm ba việc: báo giờ (mọc, lặn, giờ vàng, các mức chạng vạng), vẽ hướng lên bản đồ (mặt trời, mặt trăng sẽ mọc, lặn ở phương vị nào) và cho biết độ cao của chúng ở mỗi thời điểm. Những cái tên quen thuộc là PhotoPills, The Photographer's Ephemeris, Sun Surveyor, trang SunCalc và timeanddate. Chọn cái nào cũng được; điều quan trọng là biết đọc bốn thông số và hiểu chỗ ứng dụng có thể sai.
Bốn thông số cần đọc được
| Thông số | Nghĩa | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Giờ mọc, lặn và các mốc chạng vạng | Thời điểm mặt trời (hoặc mặt trăng) qua chân trời, và lúc mặt trời ở −6°, −12°, −18° | Đặt báo thức, tính giờ đi đường, biết lúc nào giờ xanh |
| Phương vị (azimuth) | Hướng trên mặt phẳng, đo từ bắc theo chiều kim đồng hồ: 90° đông, 180° nam, 270° tây | Biết mặt trời sẽ xuất hiện hay khuất ở đâu so với chủ thể |
| Độ cao (altitude, elevation) | Góc của mặt trời so với chân trời: 0° là sát chân trời, 90° là đỉnh đầu | Biết khi nào nắng xiên, khi nào mặt trời vượt qua đỉnh núi |
| Pha trăng và độ rọi | Trăng tròn, khuyết, bao nhiêu phần trăm được chiếu sáng | Chọn đêm có trăng làm đèn hay đêm không trăng để chụp sao |
Ba thông số đầu cũng áp dụng cho mặt trăng. Nhiều người chỉ xem giờ, bỏ qua phương vị và độ cao, nên đến nơi vẫn đứng sai chỗ.
Các loại ứng dụng và điểm mạnh của từng loại
Thay vì so hãng, hãy xem chúng thuộc kiểu nào. Mỗi kiểu hợp một bước trong quá trình lên kế hoạch.
- Trang web bảng giờ (như timeanddate): bảng giờ mọc, lặn, chạng vạng theo ngày cho từng thành phố, có cả phương vị. Nhanh, miễn phí, hợp để xem lịch cả tháng.
- Bản đồ có vẽ đường hướng (như SunCalc trên web, The Photographer's Ephemeris): đặt một điểm trên bản đồ, ứng dụng vẽ các tia hướng mọc, lặn và vị trí mặt trời theo giờ. Hợp để chọn chỗ đứng ở nhà.
- Ứng dụng lập kế hoạch đầy đủ (như PhotoPills, Sun Surveyor): gộp bản đồ, bảng giờ, công cụ đo đường ngắm giữa hai điểm, và chế độ thực tế tăng cường. Hợp cho người chụp thường xuyên.
- Bản đồ địa hình 3D (như Google Earth, hoặc tính năng 3D của một số ứng dụng trên): cho thấy núi che mặt trời thế nào. Hợp với vùng núi.
Người mới chỉ cần một trang bảng giờ và một bản đồ vẽ hướng là đủ cho phần lớn chuyến đi.
Đường ngắm: công cụ đáng giá nhất mà ít người dùng
Hầu hết ứng dụng lập kế hoạch có công cụ nối hai điểm trên bản đồ: điểm đặt máy và điểm chủ thể. Công cụ này cho biết khoảng cách, phương vị, chênh lệch độ cao, và có khi cả việc địa hình ở giữa có che khuất không.
Ví dụ dùng: bạn muốn chụp mặt trăng mọc ngay trên đỉnh một ngọn tháp. Nối điểm đứng với ngọn tháp, đọc được phương vị 105° và góc ngẩng 2° (đỉnh tháp cao hơn tầm mắt bạn 2°). Giờ chỉ cần tìm ngày và giờ mặt trăng ở phương vị 105°, độ cao 2°. Ứng dụng sẽ dò giúp, hoặc bạn kéo thanh thời gian đến khi khớp. Nếu không ngày nào khớp trong tháng tới, dịch chỗ đứng sang trái phải vài chục mét rồi thử lại.
Muốn mặt trăng trông to so với tháp, phải đứng thật xa và dùng ống tele. Mặt trăng luôn chiếm khoảng nửa độ trên bầu trời; ảnh của nó trên cảm biến có đường kính xấp xỉ tiêu cự chia cho 110 — ống 200mm cho mặt trăng chừng 1,8mm, ống 600mm chừng 5,5mm. Đứng càng xa chủ thể, chủ thể càng nhỏ đi trong khung, còn mặt trăng giữ nguyên kích thước.
Mặt trăng: những điều cần biết khi đọc ứng dụng
- Trăng mọc muộn dần mỗi ngày, trung bình chừng 50 phút, nhưng thực tế dao động khá nhiều từ ngày này sang ngày khác.
- Trăng tròn mọc gần lúc mặt trời lặn, ở phía đối diện. Nếu muốn mặt trăng mọc khi cảnh vẫn còn sáng (để thấy cả đồi núi lẫn trăng), chọn hôm trước ngày trăng tròn: trăng mọc trước khi mặt trời lặn một lúc, cảnh còn nắng hoặc ánh chạng vạng.
- Trăng lệch xa hơn mặt trời: hướng mọc của mặt trăng dao động rộng hơn của mặt trời, và biên độ đó còn thay đổi theo chu kỳ khoảng 18,6 năm. Đừng dùng hướng mọc của mặt trời để đoán hướng mọc của trăng.
- Âm lịch giúp nhẩm nhanh: rằm (ngày 15 âm lịch) là quanh trăng tròn, nhưng trăng tròn thật có thể rơi vào 14, 15 hoặc 16. Xem ứng dụng cho chắc.
- Độ rọi: trăng trên khoảng 50% đủ làm đèn chiếu cho núi, biển; dưới khoảng 20% gần như không ảnh hưởng tới ảnh sao. Phần kỹ thuật chụp dưới trăng nằm ở danh mục ảnh đêm.
Chế độ thực tế tăng cường: dùng ngoài hiện trường
Nhiều ứng dụng có chế độ mở camera điện thoại, vẽ chồng đường đi của mặt trời và mặt trăng lên khung cảnh trước mặt. Hữu ích khi bạn đã đứng tại chỗ và muốn biết mặt trời sẽ lặn sau ngọn núi bên trái hay bên phải.
Chế độ này dựa vào la bàn và cảm biến nghiêng của điện thoại, nên có thể lệch vài độ, thậm chí nhiều hơn khi đứng gần kim loại. Trước khi tin, hãy kiểm tra: chĩa vào mặt trời (hoặc mặt trăng) đang thấy, xem vạch vẽ có trùng không. Lệch thì hiệu chỉnh la bàn theo hướng dẫn của máy.
Chỗ ứng dụng có thể sai
| Tình huống | Vì sao sai | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Ở thung lũng, có núi phía đông hoặc tây | Giờ mọc, lặn tính cho chân trời phẳng | Dùng công cụ tính địa hình, hoặc xem bằng chế độ thực tế tăng cường tại chỗ |
| Đứng trên đỉnh cao, nhìn ra biển | Chân trời thấp hơn tầm mắt, mặt trời mọc sớm và lặn muộn hơn vài phút | Có mặt sớm hơn giờ báo |
| Chọn sai điểm trên bản đồ | Ứng dụng lấy vị trí GPS cũ hoặc điểm mặc định | Luôn kiểm tra ghim trên bản đồ trước khi đọc số |
| Múi giờ sai | Lên kế hoạch cho nơi khác múi giờ mà máy vẫn để giờ Việt Nam | Xem ứng dụng hiển thị giờ địa phương hay giờ của máy |
| Trời có mây, khói, sương ở chân trời | Ứng dụng không dự báo thời tiết | Xem thêm dự báo mây, độ ẩm gần ngày đi |
Một quy trình gọn từ nhà ra hiện trường
- Ở nhà, vài ngày trước: mở bản đồ vẽ hướng, đặt ghim ở điểm chụp. Xem hướng mặt trời (hoặc mặt trăng) cho ngày dự định, kéo qua các ngày lân cận.
- Chọn khung: nối điểm đứng với chủ thể, đọc phương vị và góc ngẩng. Điều chỉnh chỗ đứng cho khớp.
- Ghi lại: giờ mọc/lặn, mốc giờ vàng, mốc chạng vạng, phương vị cần quay máy. Chụp màn hình phòng khi mất sóng ở vùng núi.
- Ngày hôm trước: kiểm tra dự báo thời tiết; nếu chân trời có khả năng mây dày, cân nhắc đổi ngày.
- Tại chỗ: dùng chế độ thực tế tăng cường hoặc la bàn để xác nhận, tinh chỉnh chỗ đứng vài bước.
Thử ngay lần tới
- Cài một ứng dụng có bản đồ vẽ hướng. Đặt ghim ở nhà bạn, xem hôm nay mặt trời lặn ở phương vị bao nhiêu, rồi ra ban công kiểm tra bằng mắt.
- Tra ngày trăng tròn sắp tới, tìm giờ trăng mọc của hôm trước đó. Đi ra một chỗ thoáng phía đông, chụp trăng lên khi trời còn sáng.
- Thử công cụ đường ngắm với một chủ thể quen: ngọn đồi, toà nhà cao. Tìm ngày mặt trời lặn ngay sau nó trong ba tháng tới.
- Trước khi đi vùng núi, chụp màn hình toàn bộ kế hoạch: bản đồ có đường hướng, bảng giờ. Ở nơi mất sóng, ứng dụng có thể không tải được bản đồ.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng nào xem giờ mặt trời mọc lặn chính xác?
Các ứng dụng phổ biến như PhotoPills, The Photographer's Ephemeris, Sun Surveyor, trang SunCalc hay timeanddate đều dùng thuật toán thiên văn cho ra giờ gần như giống nhau. Sai lệch thực tế chủ yếu đến từ địa hình và chọn sai vị trí, không phải từ ứng dụng.
Làm sao biết mặt trăng mọc ở hướng nào?
Dùng ứng dụng có bản đồ vẽ hướng, chọn chế độ mặt trăng và đặt ngày cần xem; ứng dụng sẽ vẽ tia hướng mọc và lặn. Hướng mọc của mặt trăng thay đổi nhanh từ ngày này qua ngày khác, nên phải xem đúng ngày.
Nên chụp trăng tròn mọc vào hôm nào?
Hôm trước ngày trăng tròn thường đẹp nhất cho ảnh phong cảnh, vì trăng mọc khi mặt trời chưa lặn hoặc vừa lặn, cảnh còn đủ sáng. Đúng ngày trăng tròn, trăng mọc gần lúc mặt trời lặn hoặc muộn hơn, cảnh có thể đã tối.
Ứng dụng có tính núi che mặt trời không?
Bảng giờ thông thường tính cho chân trời phẳng. Một số ứng dụng lập kế hoạch có công cụ đường ngắm hoặc mô hình địa hình 3D để tính phần núi che; nếu không, dùng chế độ thực tế tăng cường tại chỗ để kiểm tra.