Cảnh rối mắt trong ảnh phong cảnh: rừng rậm, đồi chè, phố đông

Cảnh rối mắt — rừng rậm, đồi chè bạt ngàn, phố đông nhà và dây điện — khó chụp vì mọi thứ trong khung có sức nặng ngang nhau, mắt người xem không biết dừng ở đâu. Cách gỡ là tìm một trật tự có sẵn trong cảnh: một nhịp lặp lại, một chỗ phá nhịp, một vệt sáng, một đường dẫn. Ba công cụ hữu hiệu nhất là thu hẹp khung (ống tele), đổi độ cao điểm nhìn, và chờ ánh sáng hoặc thời tiết tách các lớp ra.

Vì sao cảnh đẹp ngoài đời lại rối trong ảnh

Đứng giữa rừng, bạn thấy đẹp vì mắt và não liên tục chọn lọc: nhìn vào một thân cây sáng, nghe tiếng suối, ngửi mùi lá, bỏ qua những cành chắn ngang. Máy ảnh không chọn lọc. Nó ghi lại tất cả với độ ưu tiên như nhau. Kết quả là một tấm ảnh đầy lá, cành, thân, đốm sáng — đúng là cảnh ấy, nhưng không còn là cái bạn đã cảm thấy.

Ảnh có trật tự khi nó có thứ bậc: một thứ quan trọng nhất, vài thứ phụ, phần còn lại làm nền. Việc của người chụp là tìm ra thứ bậc ấy trong cảnh, hoặc chọn khung sao cho nó hiện ra. Các nguyên tắc bố cục chung như đường dẫn, khung trong khung, khoảng trống có ở wiki bố cục trong hệ; ở đây là cách dùng chúng với những cảnh thiên nhiên và phố khó nhất.

Bảy cách tìm trật tự

1. Tìm nhịp lặp lại: hàng chè theo đường đồng mức, thân thông thẳng tắp, mái ngói xếp lớp. Khi khung chỉ chứa thứ lặp lại, sự rối biến thành hoa văn.
2. Tìm chỗ phá nhịp: trong hoa văn lặp lại, một chỗ khác biệt — một cây có lá đỏ giữa rừng xanh, một mái nhà khác màu giữa phố — lập tức thành chủ thể.
3. Thu hẹp khung: dùng ống tele cắt lấy một mảnh nhỏ có trật tự, bỏ những phần rối xung quanh. Đây là cách nhanh nhất.
4. Đổi độ cao: từ dưới đất, đồi chè là một bức tường xanh; từ trên đồi cao, các hàng chè thành đường cong uốn lượn. Phố đông nhìn ngang là một mớ biển hiệu; nhìn từ tầng cao là những mảng mái.
5. Dùng ánh sáng để tách: một vệt nắng chiếu vào một thân cây trong khi xung quanh trong bóng; ngược sáng làm viền một hàng chè. Ánh sáng chọn chủ thể giùm bạn.
6. Dùng thời tiết để giản lược: sương xoá lớp nền rối của rừng, chỉ còn vài thân cây gần. Mưa phùn làm phố nhạt bớt.
7. Bỏ màu: ảnh đen trắng loại bớt một lớp thông tin. Một khu rừng nhiều màu lộn xộn có thể thành ảnh đen trắng có trật tự nhờ chỉ còn sáng tối.

Rừng rậm: cảnh khó nhất

Nhiều người chụp phong cảnh coi rừng là thử thách khó nhất, vì không có chân trời, không có chủ thể rõ, và ánh sáng loang lổ. Một vài hướng gỡ:

• Chọn ngày âm u hoặc có sương: ánh sáng đều xoá đốm sáng loang lổ; sương tạo lớp lang giữa các hàng cây.
• Tìm một cấu trúc: lối mòn, dòng suối, một khoảng trống trên tán. Những thứ này cho ảnh đường dẫn và khung.
• Tìm thân cây khác biệt: một thân sáng màu hơn, cong hơn, to hơn những thân xung quanh. Đặt nó làm chủ thể, các thân khác làm nền.
• Lùi ra bìa rừng: nhìn rừng từ ngoài vào — mép rừng, hàng cây ven hồ — thường dễ hơn đứng giữa.
• Chụp gần: nếu cảnh rộng không có trật tự, quay sang chi tiết: rễ cây, rêu trên đá, một bụi dương xỉ. Đó cũng là phong cảnh, ở cỡ nhỏ.

Đồi chè và những đồi trồng cây theo hàng

Đồi chè có sẵn trật tự — các hàng chạy theo đường đồng mức — nhưng ở góc nhìn sai, trật tự ấy biến mất.

• Lên cao nhìn xuống: từ đỉnh đồi bên cạnh, các hàng chè uốn quanh như dấu vân tay. Đây là góc cho ảnh đồi chè đặc trưng.
• Chọn ánh sáng xiên cắt ngang hàng: mỗi hàng có một vệt bóng, nhịp rõ ràng. Nắng chiếu dọc hàng thì đồi chỉ là mảng xanh.
• Tele chọn mảng: một góc đồi nơi các hàng cong gặp nhau, hoặc một cây bóng mát đứng lẻ giữa các hàng.
• Người hái chè nhỏ giữa đồi: có thể là điểm phá nhịp và tạo tỉ lệ. Chụp từ xa, không làm phiền người đang làm; nếu muốn lại gần, xin phép trước.
• Đi đúng lối: không giẫm lên luống chè để tìm góc. Đồi chè là nơi người dân làm ăn.

Phố đông: nhà, dây điện, biển hiệu

Phố Việt Nam có nhiều thứ rối hơn phố châu Âu: dây điện chằng chịt, biển hiệu đủ màu, nhà cao thấp không đều. Thay vì chống lại, chọn cách nhìn:

• Từ trên cao: nhìn xuống từ ban công, tầng thượng, đồi cạnh thị trấn. Mái nhà thành hoa văn, dây điện và biển hiệu gần như biến mất.
• Giờ xanh: trời còn sáng xanh, đèn đã lên. Bóng tối bắt đầu nuốt dây điện và những mảng tường lộn xộn, chỉ còn các ô cửa sáng.
• Chọn lát cắt: một dãy mái ngói cùng màu, một con hẻm có đường dẫn rõ, một góc phố có ánh nắng xiên.
• Đón khoảnh khắc vắng: sáng sớm, phố đông nhất cũng có lúc thưa người, thưa xe. Bài về chụp danh thắng đông người trong danh mục này bàn thêm cách chờ và phơi sáng dài.

Kiểm tra trật tự trước khi bấm

Có hai phép thử nhanh, làm ngay trên màn hình máy:

• Nheo mắt: nhìn màn hình qua đôi mắt nheo lại, chi tiết biến mất, chỉ còn mảng sáng tối lớn. Nếu lúc đó vẫn thấy một hình rõ — một khối sáng, một đường cong, một nhịp lặp — bố cục có trật tự. Nếu chỉ thấy một mảng loang lổ đều, ảnh sẽ rối.
• Thu nhỏ: xem ảnh thu nhỏ cỡ con tem trong thư viện. Ảnh có trật tự vẫn đọc được ở cỡ đó; ảnh rối thành một vệt màu.

Hai phép thử này dựa trên một điều: người xem cảm nhận bố cục trước khi thấy chi tiết. Chi tiết chỉ thưởng cho người đã bị bố cục giữ lại.

Bảng tóm tắt

Thử ngay lần tới

• Trước khi bấm trong một cảnh rối, tự hỏi: chủ thể là gì? Nếu không trả lời được trong một câu, chưa bấm.
• Đứng ở một chỗ, chụp năm khung tele khác nhau trong cùng một cảnh rộng; chọn tấm có trật tự nhất.
• Đến đồi chè, tìm lối lên một đồi cao bên cạnh, chụp xuống vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
• Ở phố cổ, tìm một quán có tầng thượng hoặc một cây cầu cao để nhìn xuống mái nhà.
• Thử chuyển ảnh rừng sang đen trắng; nếu ảnh trở nên rõ hơn, màu là thứ đang làm nó rối.