Timothy O'Sullivan (khoảng 1840–1882) là nhiếp ảnh gia của hai đoàn khảo sát lớn miền Tây nước Mỹ: đoàn Vĩ tuyến 40 của Clarence King (từ 1867) và đoàn Kinh tuyến 100 của George Wheeler (đầu thập niên 1870). Ông chụp sa mạc Nevada, thác Shoshone, hẻm núi sông Colorado, lòng mỏ bạc dưới đất và tàn tích ở Canyon de Chelly. Ảnh của ông trơ trụi, lạnh, kỳ lạ, khác hẳn vẻ hùng vĩ của Yosemite hay Yellowstone, và chính vì vậy được giới ảnh thế kỷ 20 tìm lại như một tiền thân của cái nhìn hiện đại.
Đoàn khảo sát là gì và vì sao cần người chụp ảnh
Sau giữa thế kỷ 19, chính phủ Mỹ cử nhiều đoàn khảo sát vào miền Tây để vẽ bản đồ, ghi chép địa chất, tìm khoáng sản, đánh giá đường đi cho đường sắt. Bốn đoàn lớn thường được nhắc tới gắn với tên người dẫn đầu: Clarence King, George Wheeler, Ferdinand V. Hayden và John Wesley Powell.
Nhiếp ảnh gia trong đoàn có hai việc. Việc chính là ghi lại địa hình, lớp đá, cảnh quan để làm tư liệu khoa học. Việc phụ nhưng quan trọng không kém là cung cấp hình ảnh cho báo cáo gửi Quốc hội, để các nhà lập pháp thấy tiền ngân sách đã đi đâu và vì sao nên cấp tiếp. Ảnh khảo sát vì thế nằm giữa khoa học và tuyên truyền.
Người thợ ảnh từ New York
O'Sullivan sinh khoảng năm 1840, có lẽ ở Ireland hoặc New York, lớn lên ở New York. Khi còn rất trẻ, ông làm việc trong xưởng ảnh của Mathew Brady, sau đó làm cho Alexander Gardner, hai tên tuổi lớn của nhiếp ảnh Mỹ giữa thế kỷ 19. Ở đó, ông thành thạo kính ướt collodion trong điều kiện ngoài trời khắc nghiệt, thứ kỹ năng mà các đoàn khảo sát đang cần.
Đoàn Vĩ tuyến 40 của Clarence King (1867–1872)
Clarence King là nhà địa chất trẻ, được giao khảo sát một dải đất rộng chạy dọc vĩ tuyến 40 độ Bắc, từ dãy Sierra Nevada sang phía đông qua Nevada, Utah tới Wyoming, dọc hướng tuyến đường sắt xuyên lục địa. O'Sullivan đi theo đoàn trong nhiều mùa.
Những tấm ảnh đáng nhớ
- Đồi cát ở sa mạc Carson, Nevada (1867): một trong những ảnh nổi tiếng nhất của ông. Giữa những gợn cát là cỗ xe phòng tối do la kéo và vệt bánh xe, vết chân la in trên cát. Người chụp tự đưa dấu vết của mình vào cảnh, một điều hiếm thấy thời đó.
- Thác Shoshone trên sông Snake, Idaho (1868): dòng nước đổ qua bậc đá núi lửa, chụp từ nhiều góc, có góc từ dưới chân thác.
- Mỏ bạc Comstock ở Virginia City, Nevada (1867–1868): O'Sullivan đem máy xuống hầm mỏ sâu dưới đất và dùng ánh sáng đốt magiê để chụp thợ mỏ trong bóng tối. Đây được xem là một trong những lần sớm nhất chụp ảnh trong lòng mỏ bằng đèn nhân tạo.
- Đá vôi, núi lửa, hồ muối ở Utah và Nevada: những khối đá kỳ dị, những vách đá xếp lớp rõ từng tầng, đúng thứ nhà địa chất cần.
Năm 1870, giữa các mùa khảo sát miền Tây, O'Sullivan còn theo một đoàn của hải quân Mỹ xuống eo đất Darién ở Panama để khảo sát tuyến kênh đào, chụp rừng nhiệt đới và sông nước ở đó.
Đoàn Kinh tuyến 100 của George Wheeler (1871, 1873–1874)
George Wheeler là sĩ quan công binh lục quân, dẫn đoàn khảo sát vùng phía tây kinh tuyến 100, tập trung vào Nevada, Arizona, New Mexico. Đoàn Wheeler nặng về vẽ bản đồ và đánh giá đường đi.
Năm 1871, đoàn đi ngược sông Colorado bằng thuyền từ phía hạ lưu, kéo thuyền qua ghềnh, vào hẻm Black Canyon. O'Sullivan chụp vách hẻm từ dưới lòng sông, có tấm thấy cả chiếc thuyền nhỏ của đoàn, đặt tên theo nhà nhiếp ảnh: Picture. Năm 1873, ông chụp tàn tích "White House" ở Canyon de Chelly, Arizona: những ngôi nhà cổ của người Pueblo nép dưới vách đá đỏ cao vút, vệt nước chảy loang dọc vách. Tấm ảnh này thường được in trong các sách lịch sử nhiếp ảnh như một hình mẫu về cách đặt con người và công trình nhỏ bé dưới khối đá khổng lồ.
Vì sao ảnh O'Sullivan khác Watkins và Jackson
| Đặc điểm | Carleton Watkins (Yosemite) | William Henry Jackson (Yellowstone) | Timothy O'Sullivan |
|---|---|---|---|
| Cảnh hay chụp | thung lũng, thác, cây cổ thụ, mặt hồ | mạch nước phun, thác, hẻm núi màu | sa mạc, đá trơ, hẻm sâu, hầm mỏ |
| Cảm giác chung | thanh bình, cân đối, cổ điển | kỳ vĩ, lạ lùng | trống trải, lạnh, đôi khi rợn |
| Bố cục | cân, có tiền cảnh và mặt nước | thường có người để so kích thước | đường chân trời lệch, khối đá cắt ngang, trời trống |
| Mục đích | bán cho công chúng, khách sưu tập | báo cáo khảo sát và công chúng | tư liệu địa chất là chính |
Một điểm hay được nhắc là O'Sullivan không cố làm cho cảnh "đẹp" theo kiểu tranh phong cảnh lãng mạn. Ông chụp như một người làm tư liệu: lớp đá phải rõ, khối núi phải đúng hình. Có những tấm ông để đường chân trời nghiêng hẳn, theo lý giải của một số nhà nghiên cứu là để làm rõ góc nghiêng của tầng đá, tức là chọn thông tin địa chất thay vì quy ước thẩm mỹ. Cách giải thích này chưa thống nhất, nhưng kết quả là những bức ảnh nhìn rất "lạ" với mắt người thế kỷ 19.
Cuối đời và cuộc tìm lại
Năm 1880, O'Sullivan được bổ nhiệm làm nhiếp ảnh gia chính của Bộ Tài chính Mỹ, nhưng chỉ làm được vài tháng thì phải nghỉ vì bệnh lao. Ông mất năm 1882, khoảng 42 tuổi.
Trong nửa thế kỷ sau, ảnh của ông nằm trong các báo cáo khảo sát và kho lưu trữ, ít ai để ý như tác phẩm nghệ thuật. Tới thập niên 1930 và 1940, khi giới ảnh hiện đại ở Mỹ đi tìm "tổ tiên" cho lối ảnh thẳng, ảnh của O'Sullivan được đưa vào các cuộc trưng bày và sách lịch sử. Ansel Adams và nhà sử học Beaumont Newhall đều quan tâm tới ông. Tới thập niên 1970, khi một thế hệ nhiếp ảnh gia mới chụp những cảnh quan bị con người làm thay đổi bằng cái nhìn lạnh, trung tính, ảnh khảo sát thế kỷ 19 càng được nhìn lại như một nguồn cảm hứng.
Dự án chụp lại: đứng đúng chỗ O'Sullivan đứng
Cuối thập niên 1970, nhóm của nhiếp ảnh gia Mark Klett thực hiện một dự án thường gọi là Rephotographic Survey Project: tìm lại chính xác vị trí đặt máy của các nhiếp ảnh gia khảo sát thế kỷ 19, trong đó có O'Sullivan và Jackson, rồi chụp lại cùng góc, cùng mùa, thậm chí cùng giờ để bóng đổ trùng khớp. So hai tấm cạnh nhau, người xem thấy rõ cái gì đã đổi (đường sá, hồ chứa, cây cối) và cái gì gần như không đổi (khối đá).
Dự án này cho thấy một giá trị ít ai ngờ của ảnh phong cảnh: sau trăm năm, nó trở thành dữ liệu đo sự thay đổi của mặt đất.
Góc nhìn hôm nay
Ảnh của O'Sullivan nằm nhiều nhất ở Thư viện Quốc hội Mỹ, Cơ quan Lưu trữ Quốc gia Mỹ và kho ảnh lịch sử của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ; nhiều bảo tàng lớn như Getty, Metropolitan và MoMA cũng có bản in. Phần lớn đã được số hoá.
Người chụp phong cảnh hôm nay có thể học ở ông mấy điều:
- Cảnh không "đẹp" vẫn đáng chụp. Bãi đá trơ, đồi trọc, lòng hồ cạn có thể thành những tấm ảnh mạnh nếu bạn chụp nghiêm túc và rõ ràng.
- Dấu vết con người là một phần của phong cảnh. Vệt bánh xe trên cát của O'Sullivan là bài học: đôi khi chính dấu vết mới nói lên chuyện của nơi đó. Dĩ nhiên là chụp dấu vết có sẵn, không tự tạo vệt trên đồi cát hay ruộng của người khác.
- Đánh dấu điểm chụp. Ghi toạ độ, hướng máy, giờ chụp cho những cảnh bạn thích. Mười năm sau chụp lại đúng chỗ ấy, bạn sẽ có một cặp ảnh mà không ai khác có.
- Đọc lớp đá. Hiểu chút địa chất giúp bạn thấy đường nét trong cảnh mà người khác bỏ qua: tầng đá nghiêng, vết nước, ranh giới màu.
Câu hỏi thường gặp
Timothy O'Sullivan là ai?
Timothy O'Sullivan (khoảng 1840–1882) là nhiếp ảnh gia Mỹ, chụp cho đoàn khảo sát Vĩ tuyến 40 của Clarence King và đoàn Kinh tuyến 100 của George Wheeler. Ông nổi tiếng với ảnh sa mạc Nevada, thác Shoshone, hẻm Black Canyon và Canyon de Chelly.
Ảnh khảo sát miền Tây nước Mỹ dùng để làm gì?
Ảnh ghi lại địa hình, lớp đá và cảnh quan làm tư liệu khoa học, đồng thời đi kèm báo cáo gửi Quốc hội để minh hoạ kết quả và xin thêm kinh phí. Về sau chúng còn được nhìn nhận là tác phẩm nghệ thuật và dữ liệu về thay đổi cảnh quan.
Ảnh nổi tiếng nhất của O'Sullivan là ảnh nào?
Thường được nhắc nhất là ảnh đồi cát sa mạc Carson có xe phòng tối và vết chân la (1867) và ảnh tàn tích White House ở Canyon de Chelly (1873). Ảnh chụp thợ mỏ dưới hầm mỏ Comstock bằng ánh sáng magiê cũng rất nổi tiếng.
Rephotographic Survey Project là gì?
Là dự án cuối thập niên 1970 do nhóm của Mark Klett thực hiện, tìm lại đúng vị trí đặt máy của các nhiếp ảnh gia khảo sát thế kỷ 19 rồi chụp lại cùng góc. Cặp ảnh cũ – mới cho thấy cảnh quan miền Tây đã thay đổi thế nào sau khoảng một trăm năm.
