Chụp ảnh người dân tộc thiểu số và trẻ em vùng cao cần xin phép trước, bằng lời hoặc bằng cử chỉ rõ ràng, và tôn trọng khi họ lắc đầu. Với trẻ em, phải hỏi cha mẹ hoặc người lớn đi cùng. Không đổi kẹo, tiền lẻ, đồ chơi lấy ảnh, vì thói quen đó dạy trẻ chìa tay xin khách và kéo trẻ khỏi trường học. Trong ảnh phong cảnh, người dân chỉ nên là chi tiết nhỏ ở xa, không phải chủ thể bị chụp lén cận mặt.
Vì sao phải xin phép
Điều này nghe hiển nhiên, nhưng ở vùng cao, nó hay bị bỏ qua. Khách tới bản, thấy bộ váy thổ cẩm, gương mặt trẻ em má đỏ hồng vì lạnh, là giơ máy lên. Người được chụp thì đang đi làm, đang gùi củi, đang dỗ con. Họ không phải người mẫu, và bản của họ không phải phim trường.
Về pháp lý, Bộ luật Dân sự quy định việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý; với trẻ em còn cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Đăng ảnh lên mạng, dùng ảnh dự thi, in ảnh bán đều là sử dụng hình ảnh. Ngay cả khi chỉ giữ để xem, chụp lén vẫn là một sự thiếu tôn trọng.
Cũng có lý do rất thực tế: ảnh chụp lén ở cự li gần thường không đẹp. Người bị chụp quay mặt, nhíu mày, hoặc ánh mắt đầy cảnh giác. Ảnh có được sau một nụ cười chào hỏi khác hẳn.
Cách xin phép khi không cùng ngôn ngữ
Ở nhiều bản, người lớn tuổi không nói thạo tiếng Kinh. Không sao; cử chỉ đủ để hỏi:
- Hạ máy xuống trước. Một ống kính chĩa vào mặt không phải là lời chào.
- Chào, cười, nói vài câu dù họ hiểu hay không. Giọng nói thân thiện truyền đi được.
- Chỉ vào máy, rồi chỉ vào họ, nhướng mày hỏi. Đợi họ gật hoặc lắc.
- Gật thì chụp nhanh, vài tấm, không bắt tạo dáng lâu, không chỉ đạo đứng chỗ này chỗ kia.
- Cho họ xem ảnh trên màn hình. Nhiều người rất vui khi thấy mình trong ảnh.
- Cảm ơn, và nếu được, xin cách gửi lại ảnh qua điện thoại.
Lắc đầu, quay đi, lấy tay che mặt — đều là "không". Đừng hỏi lại lần thứ hai, đừng chụp lén khi họ vừa quay lưng.
Có những lý do để từ chối mà người ngoài không biết: kiêng cữ trong gia đình, niềm tin về hình ảnh, hay đơn giản là họ không muốn xuất hiện trên mạng của người lạ. Không cần hiểu lý do mới tôn trọng được.
Trẻ em: hỏi người lớn, không đổi kẹo
Trẻ em vùng cao thường dạn dĩ với khách, vẫy tay, chạy theo xe. Rất dễ giơ máy lên. Nhưng:
- Hỏi cha mẹ, ông bà hoặc người lớn đi cùng. Không có người lớn ở đó thì không chụp cận.
- Không cho kẹo, bánh, tiền lẻ để đổi lấy ảnh hay lấy nụ cười. Trẻ học rất nhanh rằng đứng ven đường chìa tay thì có quà; nhiều em bỏ học ra đường đón khách. Kẹo còn hại răng ở những nơi trẻ ít được chăm sóc răng miệng.
- Không mua hàng của trẻ em bán rong vì thương. Nhiều địa phương vùng cao và các tổ chức bảo vệ trẻ em đã khuyến cáo khách điều này, vì mỗi món mua là thêm một lý do để trẻ ở ngoài đường thay vì ở lớp.
- Muốn giúp thì qua trường học, trạm y tế, chính quyền xã hoặc các tổ chức có uy tín — sách vở, áo ấm, đóng góp có địa chỉ.
- Không chụp trẻ trong tư thế không đứng đắn: tắm suối, không mặc áo, khóc lóc. Không đăng ảnh trẻ kèm tên, địa chỉ cụ thể.
Những điều nên tránh khi chụp ở bản
| Nên tránh | Vì sao |
|---|---|
| Chụp lén bằng ống tele ở cự li gần mặt | Người được chụp không biết, không đồng ý |
| Vào nhà, sân nhà người khác để chụp khi chưa được mời | Xâm phạm chỗ ở |
| Chụp lễ cúng, đám tang, lễ thức tâm linh khi chưa hỏi | Nhiều nghi lễ kiêng người lạ, kiêng ánh đèn |
| Bước qua cổng bản, cửa nhà có cắm cành lá, vật báo kiêng | Ở một số dân tộc, đó là dấu hiệu gia đình, bản đang có kiêng cữ, không tiếp khách lạ |
| Dàn dựng cảnh "nghèo khổ" cho ảnh xúc động | Làm méo hình ảnh của cả một cộng đồng |
| Dùng đèn flash vào mặt người già, trẻ nhỏ | Chói mắt, làm người ta khó chịu |
| Gọi trẻ em, người dân bằng tên dân tộc thay tên người | Thiếu tôn trọng |
Phong tục kiêng cữ mỗi dân tộc, mỗi vùng một khác. Không chắc thì hỏi người dẫn đường địa phương, chủ nhà nơi bạn ở, hoặc cán bộ văn hoá xã.
Người trong ảnh phong cảnh: nhỏ, xa, tự nhiên
Với người chụp phong cảnh, người dân thường xuất hiện như một chấm nhỏ tạo tỉ lệ: một bóng người gùi lúa trên bờ ruộng, một người đi trâu trên đồi, một chiếc thuyền con giữa sông. Ở khoảng cách đó, không ai nhận ra mặt, và bạn không làm phiền ai. Đây là cách tự nhiên nhất để đưa con người vào ảnh phong cảnh.
Khi người trong khung đủ lớn để nhận mặt, quy tắc xin phép quay lại. Ảnh dùng cho mục đích thương mại, quảng cáo thì cần đồng ý rõ ràng, tốt nhất có giấy cam kết.
Trả tiền thuê người làm mẫu khác với đổi kẹo
Ở một số điểm du lịch, có người mặc trang phục truyền thống nhận chụp ảnh cùng khách và lấy phí. Thoả thuận rõ ràng, sòng phẳng giữa người lớn với người lớn là một giao dịch bình thường. Nó khác hẳn việc dúi kẹo cho một em bé để được chụp. Ranh giới cần giữ: không trả tiền cho trẻ em, không thuê trẻ em làm mẫu ở ngoài đường, và nói rõ ảnh sẽ dùng vào việc gì.
Gửi lại ảnh: món quà đúng nghĩa
Ở nhiều bản xa, ảnh chụp đẹp của gia đình vẫn là thứ quý. Xin số điện thoại hoặc tài khoản mạng xã hội để gửi lại ảnh, hoặc in vài tấm gửi lại lần sau quay lại. Đó là cách đáp lễ tử tế hơn mọi gói kẹo, và cũng là cách để lần sau bạn được đón như người quen.
Thử ngay lần tới
- Tập thói quen hạ máy, chào, chỉ tay hỏi rồi mới chụp — kể cả ở chợ phiên đông người.
- Để kẹo, bánh ở nhà nếu định đưa cho trẻ em vùng cao; muốn giúp thì tìm hiểu trước trường học hoặc tổ chức uy tín ở nơi đến.
- Hỏi chủ nhà nghỉ hoặc người dẫn đường về các kiêng cữ ở bản trước khi đi dạo.
- Với ảnh phong cảnh có người, đứng xa và dùng người như một chấm tạo tỉ lệ.
- Xin cách liên lạc để gửi lại ảnh cho người đã đồng ý cho bạn chụp.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người dân tộc có cần xin phép không?
Có. Pháp luật yêu cầu sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý, và xin phép cũng là phép lịch sự cơ bản. Không cùng ngôn ngữ thì hỏi bằng cử chỉ, tôn trọng khi họ từ chối.
Vì sao không nên cho kẹo trẻ em vùng cao?
Đổi kẹo, tiền lấy ảnh dạy trẻ chìa tay xin khách, nhiều em bỏ học ra đường đón khách, và kẹo hại răng. Muốn giúp hãy qua trường học hoặc tổ chức uy tín.
Có được đăng ảnh trẻ em vùng cao lên mạng không?
Chỉ nên đăng khi cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Không đăng ảnh trẻ trong tư thế không đứng đắn và không kèm tên, địa chỉ cụ thể.
Thấy cành lá cắm trước cửa nhà ở bản có ý nghĩa gì?
Ở một số dân tộc, đó là dấu hiệu gia đình đang có kiêng cữ, không tiếp người lạ. Thấy dấu hiệu này thì không bước vào và không chụp.
Chụp người ở chợ phiên vùng cao thế nào cho lịch sự?
Hạ máy, chào, hỏi bằng lời hoặc cử chỉ rồi mới chụp, chụp nhanh và cảm ơn. Không chụp cận mặt khi người ta lắc đầu hay quay đi.