Đi chụp suối, thác, ghềnh có hai mối nguy lớn nhất: nước có thể lên rất nhanh vì mưa ở thượng nguồn hoặc thuỷ điện xả, kể cả khi chỗ bạn đứng trời vẫn nắng; và đá ướt phủ rêu trơn tới mức khó đứng vững. Cách giữ an toàn là xem dự báo mưa cho cả vùng thượng nguồn, biết các dấu hiệu nước sắp lên, luôn có đường thoát lên chỗ cao, và chỉ đặt chân lên đá khô.
Nước lên nhanh: vì sao trời nắng vẫn có lũ
Một con suối đổ về từ cả một lưu vực rộng phía trên. Cơn mưa lớn cách bạn mười, hai mươi cây số trên núi có thể dồn nước xuống khe suối trong vòng chưa tới một giờ, trong khi chỗ bạn đứng vẫn trời trong. Đó là bản chất của lũ quét ở vùng núi: nhanh, ít báo trước, mang theo đá và cây.
Với suối, thác nằm dưới hạ lưu đập thuỷ điện hoặc hồ chứa, còn có thêm một nguồn: nước xả. Lượng nước có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn. Những nơi này thường có biển cảnh báo; hãy đọc và làm theo.
Mùa mưa ở Việt Nam lệch nhau theo vùng. Miền Bắc và Bắc Trung Bộ mưa nhiều khoảng tháng 5 đến tháng 10; dải từ Huế tới Khánh Hoà mưa dồn khoảng tháng 9 đến tháng 12; Tây Nguyên và Nam Bộ mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 11. Năm nào cũng có lệch. Mùa mưa là lúc thác đẹp nhất, nhiều nước nhất — và cũng là lúc nguy hiểm nhất.
Dấu hiệu nước sắp lên
Ghi nhớ những dấu hiệu này. Thấy một trong số đó, rời khỏi lòng suối ngay, lên chỗ cao, không đợi xem thêm.
- Nước đổi màu: từ trong chuyển sang đục, nâu đỏ.
- Rác trôi nhiều bất thường: lá, cành cây, bọt nổi dày.
- Mực nước nhích lên: tảng đá bạn vừa đứng giờ đã ngập mép.
- Tiếng nước đổi: tiếng ầm ì lớn dần từ phía thượng nguồn.
- Mây đen, sấm về phía núi trên cao, dù chỗ bạn chưa mưa.
- Còi, loa cảnh báo ở khu vực hạ lưu đập.
Nước lũ dâng có thể nhanh hơn bạn chạy trên đá trơn. Đừng nán lại để chụp "cảnh nước lũ hùng vĩ". Cũng đừng cố quay lại lòng suối để lấy chân máy hay ba lô bỏ quên; đồ đạc mua lại được.
Nếu đã lên được chỗ cao mà đường về phải lội qua suối đang dâng, hãy ở lại chỗ an toàn chờ nước rút, báo cho người thân hoặc gọi cứu nạn. Nước lũ ở suối núi thường rút cũng khá nhanh khi mưa ngớt.
Đá rêu: trơn hơn mắt thấy
Đá thường xuyên ướt phủ một lớp rêu, tảo mỏng, nhiều khi chỉ thấy là đá màu sẫm hơn. Lớp đó trơn như xà phòng. Ngã trên đá ven thác không chỉ là trượt chân: đầu đập vào đá, rơi xuống vũng nước sâu, bị dòng chảy cuốn.
| Bề mặt | Độ trơn | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Đá khô, xám, nhám | Bám tốt | Đặt chân bình thường |
| Đá ướt không rêu | Trơn vừa | Bước ngắn, đặt cả bàn chân |
| Đá sẫm, bóng, xanh rêu | Rất trơn | Tránh hẳn; nếu buộc phải qua thì ngồi, bò |
| Gỗ mục, cây đổ vắt ngang suối | Rất trơn, dễ gãy | Không đi qua |
| Đá dưới nước chảy | Không đoán được | Không lội chỗ không nhìn thấy đáy |
Giày quan trọng hơn mọi thứ trong ba lô. Dép xỏ ngón, giày thể thao đế mòn là nguyên nhân của rất nhiều cú ngã. Giày đế cao su mềm có gai bám, hoặc giày lội suối chuyên dụng, cho khác biệt rõ rệt.
Đi lại trên bãi đá ven suối
Bãi đá ven suối, ven thác là địa hình dễ trẹo chân, ngã đập đầu nhất. Một vài thói quen nhỏ giảm rủi ro đáng kể:
- Bước ngắn, đặt cả bàn chân, dồn trọng tâm thấp.
- Thử tảng đá bằng một chân trước khi dồn cả người lên; đá tròn dưới nước hay bập bênh.
- Không nhảy từ tảng này sang tảng kia, nhất là khi đang mang máy.
- Cất máy vào túi, đeo chéo hoặc treo trước ngực khi di chuyển, để hai tay rảnh mà bám.
- Đi chậm hơn khi về: chân đã mỏi, đá ướt thêm vì nước bắn và sương chiều.
Lội suối: khi nào được, khi nào không
Có những thác phải lội qua suối mới tới. Vài nguyên tắc:
- Không lội nước chảy xiết sâu quá đầu gối. Nước chảy nhanh ở độ sâu đó đủ sức đẩy ngã người lớn.
- Nhìn được đáy mới lội. Nước đục là không biết bên dưới có hố hay không.
- Mở khoá đai hông ba lô khi lội, để nếu ngã có thể tuột ba lô ra, không bị nó kéo chìm.
- Đi chéo xuôi dòng nhẹ, mặt hướng lên thượng nguồn, dùng gậy làm điểm tựa thứ ba.
- Lội theo nhóm, khoác vai nhau ở chỗ nước mạnh.
- Nhớ đường về: suối lội qua được lúc sáng có thể không qua được lúc chiều nếu mưa.
Dưới chân thác: vũng nước trông lặng mà nguy
Vũng nước dưới chân thác thường sâu hơn nhiều so với mắt thấy, nước lạnh, và có dòng chảy cuộn ngược ngay dưới chỗ nước đổ. Người bơi giỏi cũng có thể bị dòng cuộn giữ lại. Đá rơi từ trên vách thác cũng là chuyện có thật, nhất là sau mưa.
- Không bơi ở chân thác nơi có biển cấm hoặc không có cứu hộ.
- Không đứng ngay dưới làn nước đổ để chụp ảnh.
- Không trèo lên đỉnh thác, mép thác — đá ở đó luôn ướt.
- Không nhảy từ đá xuống vũng nước khi không biết độ sâu.
Chụp ảnh thác an toàn mà vẫn đẹp
Ảnh thác đẹp thường không cần đứng giữa dòng.
- Đứng trên bờ cao, đá khô, dùng ống dài để lấy chi tiết dòng chảy.
- Phơi sáng dài trên chân máy: chọn chỗ đặt chân máy trên đá khô, chắc. Một số người đặt chân máy giữa dòng để có tiền cảnh nước xoáy — chỉ làm khi nước nông, chảy chậm, đáy nhìn rõ, và không đứng lâu.
- Trời âm u, sau mưa nhẹ: ánh sáng tản hợp với thác, nhưng phải để mắt tới mực nước.
- Giữ máy khô: hơi nước bắn từ thác làm ướt thấu kính. Mang khăn khô, túi chống nước cho máy khi di chuyển.
Nhiều thác ở Tây Nguyên giảm nước rõ rệt mùa khô do thuỷ điện điều tiết. Thác ít nước an toàn hơn, nhưng đừng vì thấy nước cạn mà trèo xuống lòng thác — cửa xả có thể mở lại.
Thử ngay lần tới
- Trước khi đi, xem dự báo mưa cho cả vùng núi phía thượng nguồn, không chỉ chỗ thác, bằng ứng dụng thời tiết có bản đồ radar mưa.
- Hỏi ban quản lý hoặc người dân xem suối, thác có chịu ảnh hưởng xả nước thuỷ điện không, giờ nào.
- Mang giày đế bám, không đi dép xỏ ngón.
- Tới nơi, chọn sẵn đường thoát lên chỗ cao trước khi dựng máy.
- Đặt một mốc nhìn — một tảng đá ngang mặt nước — và liếc nó mỗi vài phút trong lúc chụp.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét có dấu hiệu gì?
Nước đổi màu đục, rác và cành cây trôi nhiều, mực nước nhích lên, tiếng nước ầm ì lớn dần, mây đen về phía núi cao. Thấy một dấu hiệu là rời lòng suối lên chỗ cao ngay.
Vì sao trời nắng mà suối vẫn có lũ?
Suối nhận nước từ cả lưu vực phía trên. Mưa lớn ở thượng nguồn cách vài chục cây số có thể dồn nước xuống trong chưa tới một giờ, dù chỗ bạn đứng không mưa.
Có nên bơi ở chân thác không?
Chỉ bơi ở nơi được phép và có cứu hộ. Vũng chân thác thường sâu, lạnh, có dòng cuộn ngược dưới chỗ nước đổ và đá có thể rơi từ vách thác.
Đi giày gì khi đi chụp thác?
Giày đế cao su mềm có gai bám hoặc giày lội suối chuyên dụng. Tránh dép xỏ ngón và giày đế mòn, vì đá ướt và rêu rất trơn.
Lội suối sâu bao nhiêu thì nguy hiểm?
Nước chảy xiết sâu quá đầu gối đã đủ đẩy ngã người lớn. Không lội chỗ không nhìn thấy đáy, mở khoá đai hông ba lô và lội theo nhóm.