Chụp ngược sáng phong cảnh là đặt mặt trời ở phía trước, trong khung hoặc ngay ngoài mép khung. Kiểu ánh sáng này cho ba thứ đẹp — bóng đen in trên nền trời, viền sáng quanh cây cỏ và sương, mặt nước lấp lánh — kèm ba rắc rối: chênh sáng quá lớn, lóa ống kính và ảnh bị mờ đục. Chụp tốt ngược sáng là quyết định trước mình muốn bóng đen hay muốn chi tiết, rồi đo sáng và che chắn cho đúng.
Ngược sáng cho được gì
- Bóng đen (silhouette): dãy núi, rặng dừa, cây cô đơn, người đứng trên đồi in thành mảng đen gọn trên nền trời sáng. Bố cục phải dựa vào đường nét, vì không còn màu và chi tiết.
- Vật trong suốt bừng sáng: lá cây, cỏ lau, bông cỏ may, cánh hoa, mạng nhện đọng sương, khi nắng chiếu xuyên qua từ phía sau, chúng sáng lên như được thắp đèn bên trong. Thuận sáng không bao giờ cho hiệu ứng này.
- Viền sáng: mép đồi, mép tán cây, sợi tóc của người đứng xa có một đường sáng mảnh tách họ khỏi nền tối.
- Sương, khói, bụi phát sáng: sương sớm trong thung, khói bếp chiều ở bản làng, bụi trên đường đất — tất cả tán xạ ánh sáng về phía máy và hiện lên rõ. Đứng cùng phía với mặt trời, bạn gần như không thấy chúng.
- Mặt nước lấp lánh: sông, biển, hồ đầy những đốm sáng nhỏ. Ở khẩu nhỏ, mỗi đốm có thể thành một ngôi sao tí hon.
Ba rắc rối và nguyên nhân
| Rắc rối | Biểu hiện | Nguyên nhân |
|---|---|---|
| Chênh sáng quá lớn | Trời cháy trắng hoặc đất đen kịt | Mặt trời và vùng quanh nó sáng hơn tiền cảnh trong bóng rất nhiều, vượt quá dải sáng của cảm biến |
| Lóa ống kính (flare) | Đốm tròn, lục giác, vệt màu xếp thành hàng xuyên qua khung | Ánh sáng mạnh phản xạ qua lại giữa các thấu kính bên trong ống kính |
| Mờ đục (veiling glare) | Cả ảnh bạc màu, tương phản thấp, như phủ sương | Ánh sáng tán xạ lan khắp ống kính; nặng hơn khi mặt kính bẩn, có vân tay hoặc gắn kính lọc rẻ |
Quyết định trước: bóng đen hay chi tiết
Đây là điều quan trọng nhất, và cũng là chỗ người mới hay lưỡng lự rồi ra ảnh nửa vời: trời không cháy hẳn, đất không đen hẳn, cả ảnh xám xịt.
Nếu muốn bóng đen
- Đo sáng vào vùng trời sáng bên cạnh mặt trời (không đo vào mặt trời). Trên điện thoại: chạm vào vùng trời sáng, kéo bù sáng xuống thêm.
- Chủ thể phải có đường nét dễ nhận: đỉnh núi, thân cây, người, con thuyền. Tránh để các bóng chồng lên nhau thành một khối không rõ hình.
- Đặt bóng đen lên vùng trời sáng nhất hoặc lên mặt nước phản chiếu, không đặt lên nền tối.
Nếu muốn giữ chi tiết cả trời lẫn đất
- Chụp lúc mặt trời đã rất thấp hoặc khuất một phần sau mây, núi — chênh sáng giảm rất nhiều.
- Chụp nhiều tấm với độ sáng khác nhau rồi gộp (kỹ thuật bù trừ, bàn kỹ ở danh mục thiết bị) hoặc dùng HDR của điện thoại.
- Chụp RAW để còn chỗ kéo lại vùng tối và vùng sáng khi hậu kỳ.
Trị lóa và mờ đục
Không phải lóa nào cũng xấu; có người cố ý giữ một vệt lóa ấm để ảnh có không khí. Nhưng lóa thành chuỗi đốm xanh tím rơi ngay giữa mặt hồ thì nên tránh.
- Lau sạch mặt trước ống kính. Một vân tay trên kính đủ làm cả ảnh mờ đục. Với điện thoại, lau cụm camera bằng vải mềm trước mỗi lần chụp ngược sáng — đây là lỗi phổ biến nhất.
- Tháo kính lọc bảo vệ (UV) nếu không cần. Thêm một lớp kính là thêm hai mặt phản xạ.
- Dùng loa che nắng khi mặt trời ở ngoài khung. Nó chặn tia nắng xiên vào mặt kính.
- Che bằng tay hoặc vật gì đó: khi mặt trời ngoài khung, giơ bàn tay hoặc mũ che phía trên ống kính, sao cho bóng tay vừa phủ mặt kính mà không lọt vào khung.
- Giấu mặt trời một phần sau cành cây, mép núi, mép mây. Chỉ cần che bớt đĩa mặt trời là lóa giảm hẳn.
- Chụp hai tấm trên chân máy: một tấm bình thường, một tấm dùng tay che mặt trời. Khi hậu kỳ lấy phần sạch lóa từ tấm thứ hai đắp lên. Việc này thuộc chỉnh sửa cơ bản, không phải ghép cảnh.
Mặt trời hình ngôi sao
Khi khép khẩu nhỏ (khoảng f/11 – f/16 trên máy ảnh) và mặt trời là một điểm sáng nhỏ, các lá khẩu tạo ra những tia sáng tỏa ra quanh mặt trời. Số tia phụ thuộc số lá khẩu của ống kính: số lá chẵn cho số tia bằng số lá, số lá lẻ cho số tia gấp đôi.
- Ngôi sao rõ nhất khi mặt trời bị che một phần, ví dụ vừa ló khỏi mép núi hoặc lấp ló sau thân cây.
- Khẩu quá nhỏ (f/22 trở lên) làm ảnh mềm đi do nhiễu xạ; thường không cần đến mức đó.
- Điện thoại có khẩu cố định nên khó tạo ngôi sao kiểu này; một số máy vẫn cho hiệu ứng tương tự khi mặt trời bị che một phần.
An toàn cho mắt và máy
Đừng nhìn thẳng vào mặt trời qua kính ngắm quang học, nhất là với ống tele: ống kính hội tụ ánh sáng và có thể làm tổn thương mắt trong chốc lát. Với máy dùng màn hình hoặc kính ngắm điện tử, nhìn qua màn hình an toàn cho mắt hơn, nhưng đừng để ống tele chĩa thẳng vào mặt trời đang cao trong thời gian dài, vì ánh sáng hội tụ có thể làm hỏng màn trập hoặc cảm biến. Chụp ngược sáng an toàn nhất là khi mặt trời đã thấp, sát chân trời, hoặc bị mây mỏng che.
Sai thường gặp
| Sai | Cách sửa |
|---|---|
| Để máy tự đo sáng, ra ảnh xám nửa vời | Chọn hẳn: đo theo trời cho bóng đen, hoặc chụp bù trừ để giữ chi tiết |
| Ống kính bẩn, ảnh mờ đục | Lau mặt kính trước khi chụp, tháo kính lọc thừa |
| Bóng đen chồng nhau thành khối | Dịch chỗ đứng để chủ thể tách ra, có khoảng trời xen giữa |
| Chụp khi mặt trời còn cao | Chờ mặt trời xuống sát chân trời hoặc chui vào mây mỏng |
| Kéo bóng tối lên quá đà khi hậu kỳ | Ngược sáng vốn có bóng tối; giữ nó, chỉ mở vừa đủ thấy hình |
Thử ngay lần tới
- Chiều nay, tìm một bụi cỏ lau hoặc tán lá nhìn được về phía mặt trời đang xuống. Chụp từ phía ngược sáng, rồi đi vòng sang thuận sáng chụp lại; so sánh.
- Lau camera điện thoại bằng vải mềm, chụp một tấm ngược sáng; rồi chạm ngón tay lên kính, chụp lại. Nhìn sự khác biệt để nhớ suốt đời.
- Chụp một bóng đen: chạm vào vùng trời sáng để đo sáng, kéo bù sáng xuống cho tới khi chủ thể đen hẳn.
- Nếu có máy ảnh, khép khẩu f/11 – f/16, đặt mặt trời sát mép một thân cây hay mép núi để thử tạo ngôi sao.
- Sáng sớm ở vùng có sương, quay về phía mặt trời vừa lên: sương trong thung sẽ sáng rực hơn nhiều so với khi nhìn cùng chiều nắng.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ngược sáng là gì?
Chụp ngược sáng là khi nguồn sáng chính, thường là mặt trời, nằm ở phía trước máy ảnh, trong khung hình hoặc ngay ngoài mép khung. Chủ thể vì thế được chiếu từ phía sau, tạo bóng đen, viền sáng hoặc làm các vật trong suốt bừng sáng.
Làm sao chụp ngược sáng mà không bị tối mặt đất?
Chụp lúc mặt trời thật thấp hoặc khuất một phần để giảm chênh sáng, rồi dùng HDR trên điện thoại hoặc chụp nhiều tấm bù trừ trên máy ảnh. Chụp RAW cũng giúp kéo lại vùng tối khi hậu kỳ.
Vì sao ảnh ngược sáng bị mờ như phủ sương?
Thường do mặt ống kính bẩn, có vân tay hoặc có thêm kính lọc, khiến ánh sáng tán xạ lan khắp ảnh. Lau sạch kính, tháo kính lọc thừa và che bớt nắng chiếu xiên vào mặt kính sẽ giảm hẳn.
Làm sao chụp mặt trời có tia hình ngôi sao?
Trên máy ảnh, khép khẩu khoảng f/11 đến f/16 và để mặt trời là một điểm nhỏ, tốt nhất là bị che một phần sau mép núi hay thân cây. Số tia tuỳ vào số lá khẩu của ống kính.
Chụp thẳng vào mặt trời có hại máy không?
Chụp nhanh lúc mặt trời thấp thường không sao. Nhưng để ống tele chĩa vào mặt trời cao trong thời gian dài có thể làm hỏng màn trập hoặc cảm biến, và nhìn qua kính ngắm quang học có thể hại mắt.
