Giữ cảnh cho người sau nghĩa là rời đi khi mọi thứ còn y như lúc bạn đến: không bẻ cành, hái hoa, nhổ cây; không khắc, viết, vẽ lên đá, thân cây, vách hang; không cho thú hoang ăn; và không "dọn cảnh" cho đẹp ảnh bằng cách chặt bớt cành che, dời đá, xếp đá, đuổi chim. Mỗi hành động trông nhỏ, nhưng nhân với hàng nghìn lượt khách mỗi năm, cảnh đẹp sẽ mòn dần cho tới khi không còn gì đáng ngắm.
Một người không sao, nghìn người thì có
Điều khó nhất của chủ đề này là mỗi hành động riêng lẻ đều có vẻ vô hại. Một bông hoa dại thì có sao. Một cành cây che khung hình bẻ đi thì cây vẫn sống. Một viên đá đẹp nhặt về làm kỷ niệm thì núi vẫn còn đầy đá. Nhưng một điểm ngắm cảnh quen thuộc có thể đón hàng nghìn, hàng chục nghìn lượt khách mỗi năm. Khi mỗi người lấy đi hoặc thay đổi một chút, kết quả là một vạt đồi trụi hoa, một thân cây chi chít vết khắc, một bãi đá bị xếp chồng lung tung.
Bộ nguyên tắc Leave No Trace mà dân dã ngoại nhiều nước theo có một điểm gọn gàng cho chuyện này: để nguyên những gì bạn thấy. Bài về rác trong danh mục đã nói phần chất thải; bài này nói phần còn lại.
Không bẻ cây, không hái hoa, không nhổ cây con
- Hoa dại trên đồi, ven suối là nguồn hạt cho mùa sau, là thức ăn cho ong bướm. Hái hết là năm sau ít hoa đi.
- Cành cây bẻ để làm đạo cụ, để vẫy, để quạt: mỗi vết gãy là một cửa cho nấm bệnh, sâu đục.
- Cây con, phong lan, dương xỉ: nhổ về trồng thường không sống, còn tại chỗ thì mất một cá thể. Nhiều loài lan rừng được pháp luật bảo vệ; khai thác, mua bán có thể vi phạm.
- Rêu trên đá: mất nhiều năm mới phủ lại. Không lột rêu, không giẫm lên thảm rêu cho ảnh "có cảm giác".
- Quả, hạt trong vườn quốc gia: là thức ăn của thú, chim. Không hái mang về.
Không khắc tên, không viết vẽ
Khắc tên, viết chữ lên đá, vách núi, thân cây, cột gỗ, lan can là kiểu dấu vết khó xoá nhất. Vết khắc trên thân cây có thể tồn tại suốt đời cây và mở đường cho bệnh hại. Chữ viết bằng sơn, bút lông trên đá phải mài, hoá chất mới xoá được, và xoá rồi đá vẫn bị tổn thương. Trong hang động, chỉ cần chạm tay vào nhũ đá đã có thể để lại dầu và bụi trên bề mặt, ảnh hưởng tới quá trình nhũ đá tiếp tục hình thành.
Ở các danh lam thắng cảnh đã được xếp hạng, hành vi làm hư hại cảnh quan có thể bị xử lý theo Luật Di sản văn hoá và các quy định liên quan. Nhưng lý do thật sự để không khắc tên không nằm ở mức phạt, mà ở chỗ không ai đến ngắm cảnh để đọc tên bạn.
Muốn lưu lại dấu ấn chuyến đi, có tấm ảnh, có dòng nhật ký, có bài viết. Đó là những dấu vết không ai phải đi xoá.
Không cho thú hoang ăn
Cho khỉ một nắm bánh, cho chim một mẩu bánh mì, cho cá một gói thức ăn có vẻ thân thiện. Thực tế thì:
| Hệ quả | Vì sao |
|---|---|
| Thú bệnh, béo phì, thiếu chất | Đồ ăn của người — bánh kẹo, đồ chiên, đồ mặn — không hợp với hệ tiêu hoá của chúng |
| Thú mất khả năng kiếm ăn tự nhiên | Quen chờ khách, không đi tìm thức ăn, đàn con học theo |
| Thú trở nên hung dữ | Giật túi, cắn, cào khách khi không được cho ăn; đây là cách nhiều vụ khỉ tấn công người xảy ra |
| Lây bệnh qua lại giữa người và thú | Tiếp xúc gần, vết cắn, vết cào |
| Thú tụ về đường, bãi đỗ | Dễ bị xe cán, bị bắt |
Ở những nơi có khỉ sống gần đường đi như bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), khách thường được khuyến cáo không cho khỉ ăn và cất kín đồ ăn. Nguyên tắc ấy áp dụng cho mọi nơi: ngắm từ xa, chụp bằng ống dài, không cho ăn, không dụ, không chạm.
Không "dọn cảnh" cho đẹp ảnh
Đây là cám dỗ riêng của người chụp ảnh. Một cành cây vắt ngang khung, một bụi cỏ che tảng đá, một đàn chim đậu im không bay — người ta can thiệp vào cảnh để ảnh "hoàn hảo" hơn. Những việc không nên làm:
- Bẻ, chặt, cắt cành che khung hình. Đổi góc máy, đổi tiêu cự thay vì đổi cái cây.
- Nhổ cỏ, nhổ cây ở tiền cảnh.
- Dời đá, lật đá để có tiền cảnh đẹp. Dưới đá là nơi ở của côn trùng, cua, ếch nhái; lật đá ven suối còn làm đục nước, phá chỗ đẻ trứng của cá.
- Xếp đá chồng thành tháp cho "có không khí". Ở nhiều vùng núi, chồng đá là mốc chỉ đường; tháp đá tự phát làm người khác đi lạc, và việc nhặt đá làm xáo trộn nơi ở của sinh vật nhỏ.
- Đuổi chim, ném đá cho chim bay để có ảnh chim tung cánh. Chim mất sức, bỏ tổ, bỏ chỗ kiếm ăn.
- Rung cây cho hoa rụng, giẫm lá cho có lối, khuấy nước cho có gợn.
- Đặt đạo cụ rồi bỏ lại: khung gỗ, xích đu tự chế, dây treo đèn.
- Đốt pháo khói, pháo sáng giữa cỏ khô, rừng thông — nguy cơ cháy thật sự.
Ảnh phong cảnh có giá trị vì nó cho thấy một nơi như nó là. Khi phải sửa nơi đó để có ảnh, ảnh không còn nói thật về nơi ấy nữa.
Không mang về làm kỷ niệm
Đá đẹp, vỏ ốc, cát màu, gỗ lũa, hoa ép — mang về một chút thì không ai thấy. Nhưng nhiều nơi cấm hẳn việc này: vườn quốc gia, khu bảo tồn biển, danh thắng xếp hạng. Ngay cả nơi không cấm, vỏ ốc là nhà của ốc mượn hồn, gỗ lũa là chỗ trú của sinh vật nhỏ. Kỷ niệm tốt nhất mang về được là ảnh và trí nhớ.
Khi thấy người khác làm hỏng cảnh
- Nhắc nhẹ bằng lý do cụ thể: "Khỉ quen được cho ăn sẽ giật đồ khách sau đấy".
- Báo ban quản lý, kiểm lâm nếu thấy chặt cây, bẫy thú, đào cây, khắc vẽ có hệ thống.
- Làm gương: bạn không bẻ, không cho ăn, người đi cùng sẽ làm theo.
- Khi đăng ảnh, không tôn vinh những tấm ảnh có được nhờ dọn cảnh, cho thú ăn, đứng trên thảm rêu.
Thử ngay lần tới
- Gặp cành cây che khung, thử ba góc máy khác và đổi tiêu cự trước khi nghĩ tới cái cây.
- Cất kín đồ ăn trong ba lô khi đi qua nơi có khỉ, chim, sóc quen người.
- Mang ống dài nhất có thể khi định chụp thú, chim, để không phải tới gần.
- Thay vì nhặt đá, vỏ ốc, chụp một tấm cận cảnh rồi để nguyên chỗ cũ.
- Rời điểm chụp, nhìn lại một lượt: mọi thứ có còn như lúc bạn tới không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên cho khỉ ăn ở khu du lịch?
Đồ ăn của người không hợp với khỉ, khiến chúng bệnh, mất khả năng kiếm ăn tự nhiên và trở nên hung dữ, giật đồ, cắn khách. Ngắm từ xa và cất kín đồ ăn.
Khắc tên lên đá, cây ở danh thắng có bị phạt không?
Ở danh lam thắng cảnh đã xếp hạng, làm hư hại cảnh quan có thể bị xử lý theo quy định về di sản. Ngoài ra vết khắc gần như không xoá được và làm hại cây, đá.
Xếp đá chồng khi đi dã ngoại có sao không?
Có. Ở vùng núi, chồng đá thường là mốc chỉ đường; tháp đá tự phát làm người khác đi lạc. Nhặt đá còn làm xáo trộn nơi ở của côn trùng và sinh vật nhỏ.
Bẻ cành cây che khung hình khi chụp ảnh có được không?
Không nên. Đổi góc máy, đổi tiêu cự, đổi chỗ đứng thay vì đổi cảnh. Mỗi vết gãy là một cửa cho bệnh hại, và nhân với nhiều người chụp thì cây trụi dần.
Có được nhặt vỏ ốc, đá đẹp mang về không?
Nhiều nơi như vườn quốc gia, khu bảo tồn biển, danh thắng xếp hạng cấm việc này. Ngay cả nơi không cấm, vỏ ốc và gỗ lũa là chỗ ở của sinh vật. Chụp ảnh rồi để nguyên chỗ cũ.