Nhiếp ảnh phong cảnh nghệ thuật của người Việt hình thành rõ nét từ khoảng thập niên 1930 và nở rộ ở giữa thế kỷ 20, chủ yếu là ảnh đen trắng mang nhiều chất thơ: sương núi, thuyền buồm, đồng lúa, mái tranh, cánh cò, khói lam chiều. Võ An Ninh (1907–2009) là một trong những người đi đầu và được nhắc tới nhiều nhất, gắn với hình ảnh người cầm máy đi khắp các miền đất nước suốt mấy chục năm. Song song là thế hệ nhiếp ảnh gia ảnh salon ở Sài Gòn, nổi tiếng với kỹ thuật phòng tối và nhiều giải thưởng ở các cuộc thi quốc tế.
Tư liệu về giai đoạn này còn tản mát, nhiều tấm ảnh gốc nằm trong tay gia đình và các nhà sưu tập. Bài này chỉ kể những điều có nguồn tương đối chắc chắn, và nói rõ chỗ nào còn thiếu.
Trước khi có ảnh phong cảnh của người Việt
Từ nửa sau thế kỷ 19, những tấm ảnh đầu tiên về cảnh vật Việt Nam phần lớn do người Pháp chụp, phục vụ khảo sát, hành chính, bưu ảnh và tài liệu thuộc địa. Đó là một mảng lịch sử riêng, với những bộ ảnh xưa nổi tiếng về Hà Nội, Huế, Sài Gòn.
Các hiệu ảnh do người Việt mở ở Hà Nội, Sài Gòn và vài thành phố khác từ đầu thế kỷ 20 chủ yếu sống bằng ảnh chân dung, ảnh cưới, ảnh gia đình. Chụp phong cảnh để làm nghệ thuật, không để bán bưu ảnh hay làm tư liệu, là một bước sau đó, gắn với những người chơi ảnh nghiệp dư có điều kiện mua máy, mua phim và có thời gian đi xa.
Võ An Ninh: người đi chụp đất nước
Võ An Ninh sinh năm 1907, mất năm 2009, ngoài trăm tuổi. Ông bắt đầu chụp ảnh từ những năm 1930 và theo nghề gần trọn thế kỷ, nên được giới nhiếp ảnh và báo chí gọi là một "cây đại thụ" của nhiếp ảnh Việt Nam.
Những điều thường được nhắc về ông
- Đi rất nhiều. Các bài viết về ông thống nhất ở một điểm: ông đi chụp phong cảnh và đời sống ở hầu khắp các vùng, từ núi rừng phía Bắc tới miền Trung và miền Nam, trong nhiều thập niên.
- Ảnh đen trắng giàu chất thơ. Phong cách của ông thường được mô tả là nhẹ nhàng, nhiều khoảng trống, coi trọng ánh sáng và không khí, chịu ảnh hưởng của mỹ học ảnh nghệ thuật thời đó.
- Ảnh tư liệu. Ngoài phong cảnh, ông được biết tới với những tấm ảnh ghi lại nạn đói năm 1945 ở miền Bắc, những tư liệu hình ảnh hiếm hoi về thảm hoạ này và thường được báo chí nhắc lại.
Về danh mục tác phẩm, tên từng bức ảnh, năm chụp và các giải thưởng cụ thể của ông, các nguồn trên báo chí không phải lúc nào cũng khớp nhau. Người muốn tìm hiểu kỹ nên dựa vào tài liệu của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, các sách ảnh và các cuộc triển lãm đã giới thiệu tác phẩm của ông, thay vì tin những danh sách truyền nhau trên mạng.
Mỹ học "ảnh nghệ thuật" giữa thế kỷ 20
Nhìn chung, ảnh phong cảnh nghệ thuật Việt Nam giữa thế kỷ 20 có một số đặc điểm dễ nhận ra, dù ở Hà Nội hay Sài Gòn:
| Đặc điểm | Biểu hiện | Gốc gác |
|---|---|---|
| Đen trắng là chủ đạo | Dải xám mịn, trời sáng, cảnh nhiều lớp | Phim và giấy màu đắt, khó tráng in |
| Không khí, sương khói | Núi mờ, khói bếp, nắng xuyên qua sương | Ảnh hưởng của lối ảnh như tranh và tranh thuỷ mặc |
| Đề tài đồng quê, sông nước | Thuyền buồm, trâu cày, cò bay, mái tranh, bến đò | Tiêu chí của các salon ảnh quốc tế ưa cảnh "phương Đông" |
| Bố cục chặt, nhiều khoảng trống | Chủ thể nhỏ giữa khung, mặt nước và trời rộng | Gần với tranh phong cảnh Á Đông |
| Can thiệp phòng tối | Che, tô sáng, ghép mây, chồng âm bản | Kỹ thuật in ảnh nghệ thuật phổ biến khắp châu Á |
Các salon ảnh quốc tế, nhất là ở châu Á, có ảnh hưởng lớn. Ở đó, lối ảnh như tranh, kể cả lối ảnh ghép phong cảnh mang dáng tranh thuỷ mặc của Lang Tịnh Sơn bên Trung Quốc, vẫn được ưa chuộng tới tận thập niên 1960, trong khi phương Tây đã chuyển hẳn sang ảnh thẳng. Nhiều nhiếp ảnh gia Việt Nam gửi ảnh dự thi các salon này và mang về giải thưởng.
Ảnh salon ở Sài Gòn
Ở Sài Gòn những thập niên 1950–1960 có các câu lạc bộ, hội ảnh nghệ thuật sôi nổi, thường xuyên gửi ảnh đi các cuộc thi quốc tế. Hai cái tên hay được nhắc là Nguyễn Cao Đàm và Nguyễn Mạnh Đan, cả hai đều đoạt nhiều giải thưởng quốc tế và để lại ảnh hưởng lâu dài cho các thế hệ sau. Nguyễn Mạnh Đan đặc biệt được nhớ tới với kỹ thuật ghép, chồng nhiều âm bản trong phòng tối để dựng nên những khung cảnh có không khí như tranh.
Điểm chung của ảnh salon thời này là tay nghề phòng tối rất cao. Một tấm ảnh có thể là kết quả của nhiều giờ che sáng, tô sáng, ghép trời. Nhìn từ hôm nay, đó là tổ tiên trực tiếp của những gì người chụp đang làm bằng phần mềm chỉnh ảnh, và cũng mang theo cuộc tranh luận quen thuộc: ảnh phong cảnh được phép "dựng" tới đâu.
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh và các phong trào ảnh
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam được thành lập năm 1965. Hội tổ chức triển lãm ảnh nghệ thuật định kỳ, xuất bản tạp chí và tập hợp các câu lạc bộ ảnh ở các tỉnh. Trong nhiều thập niên, các cuộc triển lãm và cuộc thi do hội tổ chức là nơi chính để ảnh phong cảnh được công bố và trao đổi, đồng thời cũng góp phần định hình một "chuẩn đẹp" chung cho ảnh phong cảnh trong nước.
Bài này không đi vào mảng ảnh thời chiến, vốn là một chương lớn riêng của nhiếp ảnh Việt Nam.
Từ đen trắng sang màu, từ phim sang số
- Thập niên 1980–1990: phim màu và dịch vụ tráng in màu phổ biến dần. Ảnh phong cảnh màu chiếm ưu thế ở các cuộc thi, nhất là cảnh biển, vịnh, đồi núi, ruộng bậc thang.
- Cuối thập niên 1990 – 2000: du lịch trong nước phát triển, nhiều vùng núi, biển trở thành điểm chụp quen thuộc. Các câu lạc bộ ảnh tổ chức những chuyến đi chụp theo nhóm.
- Từ thập niên 2000: máy ảnh số rồi điện thoại đưa ảnh phong cảnh tới tay rất nhiều người. Diễn đàn, mạng xã hội thay cho phòng triển lãm, và mỗi điểm cảnh đẹp đều có hàng nghìn ảnh mỗi ngày.
Cùng với đó là những vấn đề mới mà thế hệ Võ An Ninh không phải đối mặt: điểm chụp quá tải, ảnh na ná nhau theo "công thức", và đôi khi là hành vi thiếu tôn trọng cảnh và người ở nơi mình đến chụp.
Góc nhìn hôm nay
Việt Nam hiện chưa có một bảo tàng nhiếp ảnh quốc gia riêng; ảnh của các bậc thầy giữa thế kỷ 20 chủ yếu được giới thiệu qua sách ảnh, các cuộc triển lãm hồi cố, tài liệu của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam và tạp chí của hội, cùng các bộ sưu tập tư nhân. Khi xem ảnh trên mạng, hãy để ý nguồn: một tấm ảnh bị gán nhầm tác giả, nhầm năm là chuyện không hiếm.
Bài học cho người chụp phong cảnh hôm nay:
- Đi chậm và đi lâu. Thế hệ đầu không có điện thoại, không có bản đồ trực tuyến; họ ở lại một vùng, quen cảnh, quen người, rồi mới có ảnh.
- Đen trắng vẫn là bài tập tốt. Bỏ màu đi buộc bạn nhìn ánh sáng, hình khối và khoảng trống. Thử chuyển mười tấm ảnh phong cảnh gần nhất sang đen trắng và xem tấm nào vẫn đứng được.
- Hiểu "chuẩn đẹp" mình đang theo. Thuyền buồm, cò bay, khói lam chiều từng là công thức của salon. Hôm nay cũng có công thức của mạng xã hội. Biết nó từ đâu ra giúp bạn chọn theo hay đi khác.
- Tôn trọng người trong cảnh. Những tấm ảnh đồng quê đẹp nhất thường có người dân. Hãy xin phép, nhất là với người dân tộc thiểu số và trẻ em, và đừng dàn dựng cảnh sinh hoạt bằng tiền hay quà.
Câu hỏi thường gặp
Võ An Ninh là ai?
Võ An Ninh (1907–2009) là nhiếp ảnh gia Việt Nam, một trong những người đi đầu trong ảnh phong cảnh nghệ thuật, theo nghề từ những năm 1930. Ông được biết tới với ảnh phong cảnh đen trắng giàu chất thơ và những tư liệu hình ảnh về nạn đói năm 1945.
Ảnh phong cảnh Việt Nam giữa thế kỷ 20 có đặc điểm gì?
Chủ yếu là ảnh đen trắng, nhiều sương khói, khoảng trống và đề tài đồng quê, sông nước như thuyền buồm, trâu cày, cánh cò. Phong cách chịu ảnh hưởng của lối ảnh như tranh và tiêu chí của các salon ảnh quốc tế ở châu Á.
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam thành lập năm nào?
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam thành lập năm 1965. Hội tổ chức triển lãm ảnh nghệ thuật, xuất bản tạp chí và tập hợp các câu lạc bộ ảnh ở các địa phương.
Ảnh salon là gì?
Ảnh salon là ảnh nghệ thuật làm để dự các cuộc thi, triển lãm quốc tế gọi là salon, thường đề cao bố cục, ánh sáng, không khí và kỹ thuật phòng tối. Ở châu Á, lối ảnh này giữ nhiều nét của pictorialism tới tận giữa thế kỷ 20.
Xem ảnh của các nhiếp ảnh gia Việt Nam thế kỷ 20 ở đâu?
Chủ yếu qua sách ảnh, các triển lãm hồi cố, tài liệu và tạp chí của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, và các bộ sưu tập tư nhân. Khi xem trên mạng nên kiểm tra nguồn vì ảnh bị gán nhầm tác giả hay năm chụp khá thường gặp.
