Nhóm f/64 và ảnh thẳng: Adams, Weston, Cunningham chụp phong cảnh

Nhóm f/64 (Group f/64) là một nhóm nhỏ nhiếp ảnh gia ở vùng vịnh San Francisco, thành lập năm 1932, chủ trương ảnh thẳng: ảnh phải nét từ gần tới xa, dải sáng tối đầy đủ, in tiếp xúc trên giấy bóng, không làm mềm, không vẽ thêm, không bắt chước hội hoạ. Thành viên gồm Ansel Adams, Edward Weston, Imogen Cunningham, Willard Van Dyke cùng vài người khác. Nhóm chỉ hoạt động chính thức khoảng ba năm, nhưng tinh thần của họ định hình ảnh phong cảnh Mỹ suốt mấy chục năm sau.

Cái tên lấy từ khẩu độ nhỏ nhất trên ống kính máy ảnh khổ lớn thời đó: f/64. Khép khẩu tới mức ấy cho độ sâu trường ảnh rất lớn, từ tảng đá dưới chân tới ngọn núi phía xa đều nét.

Bối cảnh: khi ảnh nhoè còn là chuẩn mực

Đầu thập niên 1930, các triển lãm ảnh nghệ thuật ở Mỹ, nhất là các salon ảnh, vẫn ưu ái lối ảnh như tranh (pictorialism): nét mềm, bản in gôm hay bromoil, đề tài đồng quê lãng mạn. Ở bờ Đông, Alfred Stieglitz và Paul Strand đã quay sang ảnh sắc nét từ giữa thập niên 1910. Nhưng ở bờ Tây, những người theo lối ảnh thẳng vẫn thấy mình lẻ loi giữa các câu lạc bộ ảnh salon.

Họ cần một tiếng nói chung, một triển lãm, và một tuyên bố.

Ai là thành viên

Ngoài bảy thành viên, triển lãm đầu tiên còn có tác phẩm của bốn khách mời: Preston Holder, Consuelo Kanaga, Alma Lavenson và Brett Weston (con trai Edward Weston). Nhóm thường gặp nhau ở xưởng ảnh của Willard Van Dyke tại Oakland.

Triển lãm năm 1932 và bản tuyên bố

Tháng 11 năm 1932, nhóm trưng bày tại Bảo tàng M. H. de Young ở San Francisco. Kèm theo là một bản tuyên bố ngắn. Ý chính, diễn lại bằng lời thường:

• Nhóm chỉ gồm những người tìm cách định nghĩa nhiếp ảnh như một loại hình nghệ thuật bằng cách trình bày đơn giản, trực tiếp, bằng phương tiện thuần nhiếp ảnh.
• Nhóm sẽ không trưng bày những tác phẩm không theo tiêu chuẩn của ảnh thuần khiết, tức ảnh không có kỹ thuật, bố cục hay ý tưởng vay mượn từ một nghệ thuật khác.
• Ảnh như tranh bị gọi thẳng là lối đi lệch, một nhánh tách khỏi bản chất của nhiếp ảnh.

Lời lẽ khá gắt, và đó là chủ ý: nhóm muốn vạch một đường ranh rõ ràng.

Ảnh thẳng trông như thế nào

Về kỹ thuật

• Máy ảnh khổ lớn, thường là phim tấm 8 × 10 inch.
• Khép khẩu rất nhỏ (f/45, f/64) để có độ nét sâu, chấp nhận thời gian phơi sáng dài, phải dùng chân máy vững.
• In tiếp xúc trên giấy ảnh gelatin bạc, bề mặt bóng hoặc bán bóng, cho ra chi tiết tối đa. Không phóng to để khỏi mất độ mịn.
• Ảnh dán trên bìa trắng trơn, không khung chạm trổ, không viền trang trí.

Về cách nhìn

• Chủ thể được nhìn kỹ, thường rất gần, để hiện rõ chất liệu: thớ gỗ, vân đá, nếp lá.
• Hình khối được tôn lên bằng ánh sáng, không bằng sương khói hay nét mềm.
• Thiên nhiên được chụp như chính nó, không dàn dựng nhân vật, không câu chuyện tình cảm thêm vào.

Edward Weston và Point Lobos: ảnh thẳng trong phong cảnh

Nếu Adams là gương mặt phong cảnh hùng vĩ của nhóm, thì Edward Weston là người cho thấy ảnh thẳng có thể đưa phong cảnh tới gần đến thế nào. Từ cuối thập niên 1920, ông chụp ở Point Lobos, một mũi đất đá ven biển gần Carmel, California: những gốc bách bị gió vặn, vách đá bị sóng khoét, rong biển trên đá, những vũng nước triều. Ông chụp gần, cắt khung chặt, để đường nét của đá và gỗ thành chủ thể.

Giữa thập niên 1930, ông chụp các đồi cát ở Oceano, California: chỉ cát, gợn gió và bóng đổ. Năm 1937, ông là nhiếp ảnh gia đầu tiên nhận học bổng Guggenheim, dùng tiền đó đi chụp khắp California và miền Tây. Ảnh của Weston cho thấy một hướng mà người chụp phong cảnh hôm nay rất quen: phong cảnh cận cảnh, hay "phong cảnh thân mật", nơi một mảng đá có thể nói nhiều như cả dãy núi.

Cuộc tranh luận với William Mortensen

Đối thủ đáng kể nhất của nhóm là William Mortensen, nhiếp ảnh gia ở Laguna Beach, nổi tiếng với ảnh dàn dựng, chỉnh sửa nặng tay, nhiều đề tài kỳ ảo. Năm 1934, Mortensen và Adams tranh luận qua lại trên tạp chí Camera Craft, mỗi người bảo vệ quan điểm của mình về việc người làm ảnh được phép can thiệp tới đâu. Mortensen về sau bị giới phê bình theo lối hiện đại gạt ra lề trong nhiều thập niên, và chỉ được nhìn nhận lại gần đây.

Cuộc tranh luận ấy thật ra chưa bao giờ kết thúc. Nó chỉ đổi tên: hôm nay người ta cãi nhau về thay trời, ghép ảnh, tăng màu.

Nhóm tan, tinh thần ở lại

Khoảng năm 1935, nhóm f/64 thôi hoạt động. Các thành viên đi những ngả khác nhau: Van Dyke chuyển sang làm phim tài liệu, Adams dồn sức cho phong cảnh và vận động bảo tồn, Weston ở lại Carmel. Nhưng quan niệm ảnh thẳng thì lan rộng. Khi MoMA mở khoa nhiếp ảnh năm 1940, tinh thần ấy có chỗ đứng chính thức trong bảo tàng. Ảnh phong cảnh Mỹ giữa thế kỷ 20 phần lớn đi theo con đường mà nhóm đã vạch ra.

Bài học kỹ thuật: f/64 không phải con số thần kỳ cho máy ảnh số

Đây là chỗ nhiều người mới chơi máy hiểu nhầm. Họ nghe chuyện nhóm f/64 rồi khép khẩu tối đa với máy ảnh số để "nét nhất". Kết quả lại mềm đi. Lý do là nhiễu xạ: khi khẩu độ quá nhỏ, ánh sáng bị loe ra ở mép lá khẩu, làm giảm độ nét toàn ảnh.

Nói cách khác, f/64 trên phim 8 × 10 cho độ sâu trường ảnh gần tương đương f/8 trên máy full-frame với góc nhìn tương ứng. Với máy số, phần lớn ống kính phong cảnh nét nhất quanh f/8–f/11; muốn nét từ gần tới xa thì dùng khoảng cách siêu tiêu cự hoặc chụp nhiều tấm lấy nét khác nhau rồi chồng lại, thay vì khép tới f/22.

Góc nhìn hôm nay

Muốn xem ảnh gốc: Trung tâm Nhiếp ảnh Sáng tạo của Đại học Arizona giữ kho lưu trữ của Adams và Weston; Bảo tàng Oakland, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại San Francisco và nhiều bảo tàng lớn khác có ảnh của các thành viên. Point Lobos nay là khu bảo tồn tự nhiên của bang California; khách đi trên lối mòn quy định, không trèo xuống vách đá hay vũng triều ngoài khu cho phép.

Thử ngay theo tinh thần f/64 ở chuyến đi tới:

• Dành nửa giờ chỉ chụp cận cảnh phong cảnh: vân đá, rễ cây, gợn cát. Không chụp toàn cảnh.
• Dùng chân máy, khẩu f/8–f/11, kiểm tra nét bằng cách phóng to màn hình.
• Chuyển vài tấm sang đen trắng, tăng tương phản vừa phải, xem chất liệu có hiện rõ hơn màu không.
• Không thêm hiệu ứng làm mềm, không vignette. Xem ảnh "thẳng" của mình đứng được tới đâu.