Phối cảnh khí quyển là hiện tượng vật càng xa trông càng nhạt, càng ngả lam, càng ít tương phản và ít chi tiết, vì giữa mắt ta và vật có một lớp không khí chứa hơi nước, bụi. Trong ảnh núi, chính hiện tượng này biến các dãy núi chồng nhau thành những lớp đậm nhạt nối tiếp — dãy gần đen thẫm, dãy xa nhạt dần như tranh thuỷ mặc. Lớp lang rõ nhất vào sáng sớm có hơi sương mỏng, khi bạn đứng trên cao nhìn ngang qua nhiều dãy, hướng về phía mặt trời.
Vì sao vật xa trông nhạt hơn
Ánh sáng từ một ngọn núi xa phải đi qua hàng cây số không khí mới tới mắt bạn. Trên đường đi, hai chuyện xảy ra cùng lúc:
- Ánh sáng của núi bị yếu đi, vì một phần bị phân tán ra các hướng khác bởi phân tử khí, hạt bụi, giọt nước li ti.
- Ánh sáng của bầu trời bị hắt vào, vì chính những hạt ấy cũng tán xạ ánh sáng mặt trời về phía bạn, như một tấm màn mỏng phát sáng.
Kết quả: núi càng xa, màn càng dày, màu núi càng bị "pha" với màu của màn. Trời trong thì màn ngả lam (tán xạ ưu tiên ánh sáng bước sóng ngắn); có nhiều hơi nước, sương, khói thì màn ngả trắng hoặc xám.
Các họa sĩ đã nhận ra và ghi chép điều này từ lâu. Leonardo da Vinci viết về cách vẽ vật xa nhạt và lam hơn trong các ghi chép về hội họa của ông. Tranh sơn thuỷ Trung Hoa và tranh thuỷ mặc Á Đông dùng nó như ngôn ngữ chính: núi gần đậm mực, núi xa chỉ là vài nét loang nhạt.
Năm dấu hiệu khoảng cách trong ảnh
| Dấu hiệu | Lớp gần | Lớp xa |
|---|---|---|
| Độ sáng | Tối, đậm | Sáng dần, gần bằng trời |
| Màu | Màu thật: xanh lá, nâu đất | Ngả lam, xám, hoặc ấm theo màu ánh sáng |
| Tương phản | Cao: sáng tối rõ | Thấp: gần như một mảng phẳng |
| Chi tiết | Thấy được cây, đá, nếp gấp | Chỉ còn đường viền sống núi |
| Độ sắc mép | Mép sắc | Mép mềm, hơi nhoè |
Một ảnh lớp lang đẹp thường có đủ dải từ lớp gần đậm nhất tới lớp xa nhạt gần như tan vào trời. Thiếu một đầu — không có lớp gần đậm, hoặc lớp xa đã mất hẳn trong sương — ảnh sẽ phẳng.
Điều kiện để có lớp lang
- Địa hình nhiều dãy chồng nhau: các vùng núi phía Bắc, dãy Trường Sơn, cao nguyên có đồi thông nối tiếp như quanh cao nguyên Lâm Viên, vùng núi đá vôi Ninh Bình hay Cao Bằng.
- Điểm đứng cao nhìn ngang: đỉnh đồi, đỉnh đèo, nóc chòi quan sát — nơi bạn nhìn ngang qua nhiều dãy chứ không nhìn lên một dãy.
- Không khí có hơi ẩm vừa phải: sáng sớm sau một đêm mát, ngày sau mưa khi hơi nước còn lơ lửng. Quá khô thì lớp xa vẫn rõ chi tiết, ít lớp lang; sương quá dày thì chỉ còn thấy lớp gần nhất.
- Hướng nhìn về phía mặt trời: tấm màn không khí sáng nhất khi bạn nhìn về phía nguồn sáng, vì hạt nhỏ tán xạ mạnh về phía trước. Nhìn chếch về phía mặt trời vừa lên, các lớp tách rõ và phát sáng; quay lưng lại thì lớp lang yếu hẳn.
Bố cục ảnh nhiều lớp núi
Lớp gần nhất ở đáy, đậm nhất
Một dãy gần tối thẫm ở dưới cùng khung làm đế cho cả ảnh và cho mắt điểm bắt đầu. Nếu dãy gần quá to, nó nuốt mất các lớp sau; nếu không có, ảnh thiếu điểm neo.
Chọn khung cho nhịp
Nhìn đường viền của từng dãy như những đường lượn sóng. Đẹp nhất khi các đường này đan xen có nhịp — dãy này lõm thì dãy sau lồi — chứ không song song đều đặn như kẻ vạch. Dùng ống tele để chọn mảng có nhịp đẹp nhất; ống tele cũng làm các lớp xa to lên, nhích lại gần nhau (bàn kỹ trong bài về ống tele của danh mục này).
Thêm một điểm nhận diện
Ảnh chỉ có lớp núi dễ thành trừu tượng. Một cái cây trên sống núi gần, một mái nhà, một cột khói ở lớp giữa cho người xem điểm dừng và cảm giác tỉ lệ.
Ít trời
Trời thường là vùng sáng nhất và trơn nhất. Để một dải trời mỏng ở trên cùng là đủ để khép các lớp lại; nhiều trời quá sẽ làm loãng.
Đo sáng và hậu kỳ: giữ lấy dải chuyển
Vẻ đẹp của ảnh lớp lang nằm ở dải chuyển độ sáng từ đậm sang nhạt. Mọi xử lý đều nhằm giữ dải ấy.
- Đo sáng cho lớp xa và trời: các lớp xa rất sáng, gần với trời. Để chúng cháy trắng là mất lớp. Hạ bù sáng một chút, chấp nhận lớp gần tối.
- Đừng khử mù mạnh: công cụ khử mù (dehaze) trong phần mềm chỉnh ảnh xoá chính thứ tạo ra lớp lang. Dùng rất nhẹ, hoặc chỉ dùng cục bộ cho lớp gần.
- Tăng tương phản theo vùng: làm đậm lớp gần, giữ lớp xa nhạt, thay vì tăng tương phản toàn ảnh.
- Thử đen trắng: bỏ màu đi, ảnh lớp lang thường còn đẹp hơn, vì dải xám từ đen tới trắng chính là nội dung.
- Màu: sáng sớm các lớp xa có thể ngả hồng, cam; giờ xanh ngả lam. Giữ màu ấy, đừng trung hoà bằng cân bằng trắng tự động.
Lớp lang ở các vùng và mùa
Không có lịch cố định, nhưng có vài xu hướng hữu ích khi lên kế hoạch:
- Vùng núi phía Bắc: những sáng mát cuối thu, mùa đông và đầu xuân hay có hơi sương trong thung lũng; các ngày sau mưa mùa hè đôi khi cho không khí trong, lớp xa rõ.
- Tây Nguyên và cao nguyên Nam Trung Bộ: mùa mưa (khoảng tháng 5 – 11) nhiều sáng có sương trên các đồi; mùa khô không khí khô hơn, lớp xa rõ chi tiết nhưng ít lớp lang, đôi khi có khói đốt rẫy làm lớp xa đục.
- Vùng núi đá vôi gần đồng bằng: sáng sớm những ngày ẩm hay có sương mỏng giữa các khối đá, tạo các lớp nhạt dần rất rõ.
Năm nào cũng có lệch. Xem dự báo độ ẩm, nhiệt độ ban đêm và gió những ngày trước chuyến đi; danh mục săn mây có bài riêng về cách đọc bản đồ dự báo.
Sai thường gặp
| Sai | Cách sửa |
|---|---|
| Đứng thấp, nhìn lên một dãy núi | Lên chỗ cao, nhìn ngang qua nhiều dãy |
| Quay lưng với mặt trời | Nhìn chếch về phía mặt trời để các lớp phát sáng |
| Đến muộn, sương đã tan hết | Có mặt từ lúc rạng sáng; lớp lang thường đẹp nhất trong một, hai tiếng đầu |
| Kéo khử mù hết cỡ | Dùng nhẹ hoặc không dùng |
| Lấy quá nhiều trời | Hạ khung, chỉ để một dải trời mỏng |
Thử ngay lần tới
- Chuyến đi vùng núi tới, tìm trên bản đồ một điểm cao nhìn về hướng đông, có lối đi an toàn. Có mặt trước mặt trời mọc nửa tiếng.
- Chụp cùng một hướng nhìn ba lần: lúc rạng sáng, lúc mặt trời lên khoảng 10°, và giữa sáng. Xem lớp lang thay đổi thế nào.
- Dùng tiêu cự dài nhất bạn có, lia dọc các dãy núi tìm mảng có nhịp đan xen đẹp.
- Khi chỉnh ảnh, chuyển một tấm sang đen trắng và so với bản màu.
- Đếm số lớp bạn phân biệt được trong ảnh. Nhiều lớp chưa chắc đẹp; dải chuyển đều từ đậm tới nhạt mới là điều cần.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh khí quyển là gì?
Là hiện tượng vật càng xa trông càng nhạt, ngả lam hoặc xám, kém tương phản và ít chi tiết hơn, do lớp không khí chứa hơi nước và bụi nằm giữa mắt ta và vật. Họa sĩ và người chụp ảnh dùng nó để tạo cảm giác chiều sâu.
Chụp núi xếp lớp lúc nào đẹp nhất?
Thường là sáng sớm có hơi sương mỏng, hoặc ngày sau mưa khi không khí còn ẩm, đứng trên cao nhìn ngang qua nhiều dãy và hướng chếch về phía mặt trời. Sương quá dày hoặc không khí quá khô đều làm lớp lang kém rõ.
Vì sao núi xa trong ảnh có màu xanh lam?
Vì không khí tán xạ ánh sáng bước sóng ngắn mạnh hơn, nên lớp không khí giữa bạn và núi phát ra ánh lam, phủ lên màu thật của núi. Khi có nhiều hơi nước hay khói, màu này chuyển sang trắng hoặc xám.
Có nên dùng công cụ khử mù khi chỉnh ảnh núi không?
Nên dùng rất nhẹ hoặc chỉ cho lớp gần. Khử mù mạnh xoá mất dải chuyển độ sáng giữa các lớp núi, mà dải chuyển đó chính là thứ làm nên vẻ đẹp của ảnh.
Tranh thuỷ mặc liên quan gì tới ảnh núi xếp lớp?
Tranh thuỷ mặc và sơn thuỷ Á Đông dùng phối cảnh khí quyển như ngôn ngữ chính: núi gần đậm mực, núi xa nhạt loang. Ảnh núi xếp lớp trong sương có cùng cấu trúc ấy nên thường gợi cảm giác như tranh.
