Pictorialism, tạm dịch là "ảnh như tranh" hay trường phái ảnh hội hoạ, là phong trào nhiếp ảnh nghệ thuật phát triển mạnh từ khoảng thập niên 1880 tới thập niên 1910 ở châu Âu và Mỹ. Những người theo phong trào muốn chứng minh ảnh là nghệ thuật chứ không chỉ là bản ghi máy móc, nên họ làm ảnh mềm, nhoè, nhiều không khí, can thiệp bằng tay lên âm bản và bản in để ảnh giống tranh vẽ. Phong cảnh sương mù, đồng quê lúc chạng vạng là đề tài họ yêu thích nhất.
Cuộc cãi "ảnh có phải nghệ thuật không" kéo dài mấy chục năm, và kết thúc theo một cách bất ngờ: chính những người từng làm ảnh như tranh lại quay sang đòi ảnh phải là ảnh.
Ảnh chỉ là "người hầu của khoa học"?
Ngay từ những năm đầu, nhiều người trong giới nghệ thuật coi nhiếp ảnh là công cụ: chính xác, tiện lợi, nhưng không có tâm hồn. Năm 1859, nhà thơ Pháp Charles Baudelaire viết trong bài phê bình triển lãm Salon rằng nhiếp ảnh nên quay về đúng chỗ của nó là phục vụ khoa học và nghệ thuật, như một người giúp việc khiêm tốn, chứ đừng lấn sang lãnh địa của trí tưởng tượng.
Lập luận chống ảnh khá đơn giản: máy ảnh chép lại mọi thứ trước ống kính, không chọn lọc, không có bàn tay người nghệ sĩ. Người chụp chỉ cần bấm, phần còn lại là hoá chất. Những người làm ảnh nghệ thuật phải trả lời câu hỏi ấy, và họ trả lời bằng cách đưa bàn tay vào ảnh.
Những người mở đường
Henry Peach Robinson và "hiệu ứng tranh"
Henry Peach Robinson, nhiếp ảnh gia Anh, nổi tiếng với những ảnh ghép từ nhiều âm bản ở cuối thập niên 1850. Năm 1869, ông xuất bản sách Pictorial Effect in Photography, đưa các quy tắc bố cục của hội hoạ vào nhiếp ảnh và cổ vũ việc dàn dựng, ghép ảnh để đạt "hiệu ứng tranh". Cuốn sách được đọc rộng rãi và đặt nền cho tên gọi của cả phong trào về sau.
Peter Henry Emerson: thiên nhiên, rồi tự phủ nhận
Peter Henry Emerson phản đối kiểu ghép dựng của Robinson. Ông chụp cuộc sống và cảnh vật vùng đầm lầy Norfolk Broads ở miền đông nước Anh, đề cao việc chụp trực tiếp từ thiên nhiên, với một vùng nét chính rõ và xung quanh mềm đi, mô phỏng cách mắt người nhìn. Năm 1889 ông xuất bản Naturalistic Photography. Nhưng chỉ một năm sau, ông in một tập mỏng có tựa gần như "Cái chết của nhiếp ảnh tự nhiên", rút lại nhiều quan điểm và cho rằng nhiếp ảnh có giới hạn không vượt được để thành nghệ thuật ngang hội hoạ. Cú quay đầu này đến nay vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận.
Các hội ảnh nghệ thuật và tạp chí Camera Work
Đầu thập niên 1890, những người làm ảnh nghệ thuật bắt đầu tách khỏi các hội nhiếp ảnh kỹ thuật để lập nhóm riêng:
- The Linked Ring (London, 1892): một hội kín của những người muốn ảnh được trưng bày như tác phẩm nghệ thuật, tổ chức các triển lãm thường niên gọi là Salon.
- Các câu lạc bộ ảnh nghệ thuật ở Paris, Vienna, Hamburg cũng tổ chức triển lãm và trao đổi tác phẩm.
- Photo-Secession (New York, 1902): do Alfred Stieglitz lập, cùng những người như Edward Steichen, Gertrude Käsebier, Clarence H. White.
Stieglitz còn làm tạp chí Camera Work (1903–1917), nổi tiếng với chất lượng in ảnh bằng bản khắc ảnh (photogravure) rất đẹp, và mở phòng trưng bày nhỏ ở số 291 Đại lộ Số 5, New York, nơi về sau trưng bày cả tranh của các hoạ sĩ tiên phong châu Âu.
Làm ảnh như vẽ tranh: kỹ thuật của dân pictorialism
| Kỹ thuật | Làm gì | Hiệu quả trên ảnh phong cảnh |
|---|---|---|
| Ống kính mềm (soft-focus) | Dùng ống kính có quang sai cố ý hoặc đặt vật tán sáng trước ống | Đường nét mềm, ánh sáng loang như sương |
| In gôm bicromat | Phủ gôm arabic trộn màu và muối bicromat lên giấy, phơi qua âm bản, rửa bằng nước và cọ | Bản in như tranh màu nước, có thể chỉnh từng vùng bằng tay |
| In platin | Dùng muối platin thay muối bạc | Dải xám rất mịn, sâu, bền, tông lạnh hoặc nâu nhạt |
| In bromoil | Tẩy hình bạc rồi chấm mực dầu bằng cọ lên lớp gelatin | Bề mặt như tranh in, nét mềm, tông ấm |
| Can thiệp âm bản | Cạo, vẽ, che trực tiếp lên kính hoặc phim | Thêm mây, bỏ chi tiết thừa, làm tối góc |
Đề tài ưa thích là cảnh đồng quê lúc chạng vạng, hồ có sương, rừng cây ngược sáng, bến sông mờ. Bức The Pond—Moonlight (1904) của Edward Steichen, cảnh rừng cây phản chiếu trên mặt hồ dưới ánh trăng, được in bằng nhiều lớp gôm màu, là ví dụ thường được nhắc tới như một trong những ảnh phong cảnh tiêu biểu của phong trào.
Châu Á và lối ảnh "salon"
Pictorialism không chỉ ở phương Tây. Ở Nhật Bản đầu thế kỷ 20 có cả một thế hệ người làm ảnh nghệ thuật theo lối này. Ở Trung Quốc, nhiếp ảnh gia Lang Tịnh Sơn (Lang Jingshan, 1892–1995) phát triển lối ảnh ghép nhiều âm bản thành phong cảnh mang dáng tranh thuỷ mặc: núi mờ, cây tùng, thuyền nhỏ, mây trắng. Các triển lãm salon ảnh quốc tế, với tiêu chí đề cao không khí, ánh sáng, bố cục kiểu hội hoạ, kéo dài ảnh hưởng của pictorialism ở nhiều nước châu Á tới tận giữa thế kỷ 20, trong đó có ảnh nghệ thuật Việt Nam.
Cú quay đầu: từ ảnh như tranh sang ảnh thẳng
Khoảng giữa thập niên 1910, chính Stieglitz quay lưng với ảnh nhoè. Trong mấy số cuối của Camera Work (1916–1917), ông in ảnh của Paul Strand: hình khối sắc, rõ, không làm dáng, chụp đường phố, bóng đổ, đồ vật. Thông điệp mới là ảnh có sức mạnh riêng, chính là độ chính xác mà trước đó người ta coi là điểm yếu. Ảnh không cần giả làm tranh để thành nghệ thuật.
Từ đó mở ra thời của ảnh thẳng (straight photography). Ở miền Tây nước Mỹ, nhóm f/64 thành lập năm 1932 đẩy quan điểm này tới cùng. Đầu thập niên 1930 còn có một cuộc tranh luận nảy lửa trên tạp chí Camera Craft giữa Ansel Adams và William Mortensen, người bênh vực lối ảnh dàn dựng, can thiệp. Lối pictorialism mất thế chủ đạo, nhưng chưa bao giờ biến mất hẳn.
Góc nhìn hôm nay
Nhìn lại, cuộc cãi "ảnh có phải nghệ thuật" đã ngã ngũ: ảnh có chỗ trong bảo tàng nghệ thuật ở khắp thế giới. Nhưng câu hỏi "ảnh nên trung thực hay nên đẹp hơn thật" thì vẫn còn nguyên, và người chụp phong cảnh gặp nó mỗi lần mở phần mềm chỉnh ảnh.
Những thứ của pictorialism vẫn sống trong ảnh phong cảnh ngày nay:
- Thanh trượt làm mềm, tạo hiệu ứng "phát sáng" (glow) trong phần mềm chỉnh ảnh là họ hàng của ống kính mềm.
- Làm tối góc ảnh (vignette) từng là thao tác che tay khi in.
- Ảnh sương mù tối giản, ảnh đen trắng nhiều không khí mang đúng tinh thần của phong trào.
Muốn xem ảnh gốc: Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan giữ phần lớn bộ sưu tập của Stieglitz, trong đó có nhiều bản in pictorialism; nhiều thư viện và bảo tàng đã số hoá các số Camera Work, tra tên tạp chí là ra. Một bài tập đáng làm: chọn một tấm ảnh sương của bạn, làm hai bản, một bản trong và nét hết mức, một bản mềm, tối góc, giảm chi tiết như ảnh 1900. Đặt cạnh nhau và tự hỏi bản nào nói đúng điều bạn cảm thấy hôm ấy. Không có đáp án chung, nhưng câu hỏi đó chính là thứ phong trào này để lại.
Câu hỏi thường gặp
Pictorialism là gì?
Pictorialism là phong trào nhiếp ảnh nghệ thuật cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, chủ trương làm ảnh giống tranh vẽ bằng nét mềm, không khí mờ và can thiệp tay lên âm bản, bản in. Mục tiêu là chứng minh nhiếp ảnh là nghệ thuật chứ không chỉ là bản ghi máy móc.
Pictorialism và ảnh thẳng khác nhau thế nào?
Pictorialism làm ảnh mềm, nhoè, chỉnh tay để giống tranh. Ảnh thẳng (straight photography) đề cao độ nét, dải sáng tối đầy đủ và không can thiệp kiểu hội hoạ, coi chính sự chính xác của ống kính là sức mạnh của ảnh.
Ai là đại diện của trường phái ảnh như tranh?
Những tên tuổi thường được nhắc gồm Henry Peach Robinson, Peter Henry Emerson ở Anh, Alfred Stieglitz, Edward Steichen, Gertrude Käsebier, Clarence H. White ở Mỹ. Ở châu Á có Lang Tịnh Sơn với ảnh ghép phong cảnh mang dáng tranh thuỷ mặc.
Vì sao pictorialism suy tàn?
Từ giữa thập niên 1910, nhiều người làm ảnh, kể cả Stieglitz, cho rằng ảnh không cần bắt chước hội hoạ. Lối ảnh thẳng sắc nét của Paul Strand rồi nhóm f/64 chiếm thế chủ đạo, dù tinh thần ảnh như tranh vẫn còn trong các salon ảnh nhiều thập niên sau.
Camera Work là tạp chí gì?
Camera Work là tạp chí nhiếp ảnh do Alfred Stieglitz xuất bản ở New York từ 1903 đến 1917, nổi tiếng với chất lượng in ảnh photogravure. Những số đầu tôn vinh pictorialism, những số cuối in ảnh thẳng của Paul Strand.
