Trời âm u, mưa phùn và sương cho ánh sáng tản: cả bầu trời thành một tấm tản sáng khổng lồ, không có bóng gắt, không có vùng cháy. Kiểu ánh sáng này hợp nhất với rừng, thác, suối, rêu, lá, phố cổ và những cảnh cần sự tĩnh lặng — đúng những cảnh mà nắng gắt làm loang lổ. Điều cần làm là bỏ bớt mảng trời xám ra khỏi khung, tăng sáng nhẹ khi có sương, và tận dụng bề mặt ướt cho màu đậm.
Ánh sáng tản khác nắng thế nào
Khi trời trong, ánh sáng đến từ một điểm (mặt trời) nên mọi vật đều có một mặt sáng, một mặt tối và một cái bóng sắc. Khi mây phủ kín, ánh sáng mặt trời bị tán ra khắp lớp mây và rọi xuống từ mọi hướng. Hệ quả:
- Bóng mờ hoặc không có bóng: không còn đốm nắng loang lổ trên lá, trên mặt nước.
- Tương phản thấp: vùng sáng và vùng tối gần nhau, cảm biến giữ chi tiết dễ dàng.
- Màu bão hoà hơn ở vật gần: không còn ánh lóa trắng trên bề mặt, màu lá, màu rêu, màu gạch hiện ra đậm và thật.
- Không khối ở cảnh rộng: núi, đồi ở xa trông phẳng và xám. Đây là mặt trái.
Nói gọn: ánh sáng tản tốt cho cảnh gần và trung, kém cho cảnh xa và rộng.
Cảnh hợp với từng kiểu thời tiết
| Thời tiết | Cảnh hợp | Điều cần chú ý |
|---|---|---|
| Âm u, mây mỏng | Rừng, thác, suối, hoa lá cận cảnh, phố cổ, chợ quê | Bỏ trời ra khỏi khung, trời xám không có chi tiết |
| Mưa phùn | Phố có mái ngói ướt, đường lát đá, rêu, lá cây bóng nước, mặt hồ lăn tăn | Che máy, lau giọt nước trên ống kính liên tục |
| Sương mù dày | Một cây, một mái nhà, một con thuyền tách khỏi nền trắng; rừng thông | Tăng bù sáng; chủ thể phải ở gần, xa quá sẽ chìm mất |
| Sương mỏng, sương tan dần | Thung lũng, đồi chè, hồ có hàng cây — các lớp nhạt dần theo khoảng cách | Chỉ có trong một quãng ngắn, thường là sáng sớm |
| Ngay sau mưa | Mọi thứ: không khí trong, đường ướt phản chiếu, mây tan để lộ nắng | Chuẩn bị sẵn, quãng đẹp có khi chỉ mười mấy phút |
Rừng, thác, suối: chờ trời âm u
Đây là loại cảnh mà người chụp phong cảnh lâu năm thường cố ý chọn ngày mây. Lý do:
- Dưới tán rừng ngày nắng, đốm sáng và mảng tối xen kẽ, mắt người tự điều chỉnh được nhưng máy ảnh thì không — ảnh ra loang lổ như da báo.
- Thác nước trắng dưới nắng dễ cháy hết chi tiết, trong khi vách đá xung quanh tối. Trời mây làm hai vùng này cân bằng.
- Ánh sáng yếu hơn giúp chụp tốc độ chậm làm mượt dòng nước mà không cần kính lọc quá mạnh.
Một điểm khởi đầu để làm mượt nước dưới trời âm u: trên chân máy, ISO thấp nhất, khẩu khoảng f/8 – f/11, rồi thử tốc độ từ 1/4 giây đến 1 giây. Tốc độ ngắn hơn giữ được kết cấu của dòng nước, dài hơn biến nước thành dải lụa. Không có con số đúng duy nhất; chụp vài mức rồi chọn kiểu bạn thích. Nếu trời vẫn quá sáng để xuống tốc độ chậm, cần đến kính lọc ND, bàn ở danh mục thiết bị.
Lưu ý an toàn: trời âm u ở vùng núi có thể đi kèm mưa ở thượng nguồn. Nước suối, thác có thể lên rất nhanh, đá phủ rêu trơn hơn nhiều khi ướt. Đứng trên chỗ khô và cao, không lội ra giữa dòng vì một góc máy. Danh mục an toàn có một bài riêng về suối thác.
Mưa phùn: mùa riêng của miền Bắc
Mưa phùn hạt rất nhỏ, kéo dài, thường gặp ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ vào cuối đông và mùa xuân, khi gió mùa đông bắc gặp không khí ẩm. Với người chụp ảnh, đây không phải thời tiết để nằm nhà:
- Mái ngói, đường đá, tường rêu ướt đậm màu hẳn lên, có độ bóng nhẹ.
- Không khí phủ một lớp mờ mịn, làm nền phía xa nhạt đi, chủ thể gần nổi lên.
- Đèn đường, đèn lồng lúc chạng vạng tạo quầng mềm trong không khí ẩm.
Kính lọc phân cực xoay đúng góc giúp bỏ bớt ánh lóa trên lá và mái ướt, làm màu đậm thêm. Nhớ lau mặt kính sau mỗi vài tấm: giọt nước nhỏ là thủ phạm của những vệt mờ khó hiểu trong ảnh mưa.
Sương mù: đơn giản hoá cảnh
Sương xoá phần nền rối, chỉ để lại những gì ở gần. Một cây thông, một mái nhà, một người đi xe đạp — trong sương chúng thành chủ thể duy nhất. Ở các vùng cao như cao nguyên Lâm Viên hay vùng núi phía Bắc, sương sớm khá thường gặp vào những tháng mát.
Đo sáng trong sương
Sương sáng và trắng. Máy đo sáng của máy ảnh và điện thoại có xu hướng đưa mọi thứ về độ sáng trung bình, nên sương trắng thành xám đục. Tăng bù sáng khoảng +0,3 đến +1 bước, xem biểu đồ sáng: phần sương nên nằm về phía phải nhưng không chạm mép.
Khoảng cách
Trong sương dày, chủ thể chỉ cách bạn vài chục mét đã mờ đi đáng kể. Muốn chủ thể rõ mà nền vẫn mờ, phải tiến lại gần. Phần bàn về lớp lang của núi trong sương — phối cảnh khí quyển — nằm ở danh mục bố cục.
Lúc sương tan
Quãng đẹp nhất thường không phải lúc sương dày đặc, mà lúc nó bắt đầu mỏng đi: nắng sớm xuyên qua, rọi những mảng sáng vàng lên sườn đồi trong khi thung lũng còn trắng. Quãng này có khi chỉ kéo dài mười lăm, hai mươi phút. Người đến muộn chỉ thấy cảnh đã trong vắt.
Bầu trời xám: bỏ hay giữ
Trời âm u không có màu, không có mây hình khối, chỉ là một mảng trắng xám. Có ba cách xử lý:
- Bỏ hẳn: hạ máy xuống, chụp từ trên cao nhìn xuống, hoặc dùng tán cây, mái nhà che phần trời.
- Dùng làm khoảng trống: nếu chủ thể có hình rõ (một cây, một ngọn tháp), trời trắng có thể là nền tối giản. Khi đó để trời chiếm nhiều, đẩy độ sáng cho trắng sạch.
- Chờ khe sáng: mây âm u đôi khi có chỗ mỏng, hửng sáng ở một góc. Nếu khe đó ở chân trời lúc chiều tà, mặt trời có thể lọt qua vài phút cuối, rọi ánh vàng lên cảnh còn ướt — một trong những thứ đẹp nhất của ngày mưa.
Màu sắc và cân bằng trắng
Ánh sáng ngày âm u thường hơi lạnh. Cân bằng trắng tự động sẽ trung hoà phần lớn; nếu muốn giữ không khí lạnh, ẩm, chọn chế độ ánh sáng ngày. Nếu thấy ảnh quá xanh, chọn chế độ trời mây (cloudy) để ấm lên một chút. Đừng ép màu ấm như hoàng hôn — người xem sẽ thấy giả ngay. Khi hậu kỳ, tăng tương phản vùng giữa (clarity, texture) một chút có thể giúp cảnh rừng, đá có chiều sâu, nhưng đừng lạm dụng với cảnh sương: sương cần mềm.
Thử ngay lần tới
- Lần tới thấy dự báo trời âm u, chọn đi rừng, thác hoặc phố cổ thay vì leo đồi ngắm toàn cảnh.
- Trong sương, tăng bù sáng +0,7, chụp một chủ thể ở gần; rồi để mặc định chụp lại. So sánh màu sương.
- Bỏ trời ra khỏi khung: chụp một loạt chỉ có lá, đá, nước, mái ngói ướt.
- Mang theo khăn vải mềm khô trong túi nilon để lau ống kính khi mưa phùn.
- Chiều mưa, nhìn về phía tây: nếu thấy khe sáng ở chân trời, đứng sẵn — mặt trời có thể lọt qua vài phút trước khi lặn.
Câu hỏi thường gặp
Trời âm u có chụp phong cảnh được không?
Được, và với rừng, thác, suối, phố cổ, hoa lá thì trời âm u thường cho ảnh đẹp hơn trời nắng. Ánh sáng tản không có bóng gắt, màu đậm và tương phản dịu. Chỉ có toàn cảnh núi đồi xa là kém đẹp vì mất khối.
Vì sao chụp sương mù ra màu xám?
Vì máy đo sáng đưa mọi cảnh về độ sáng trung bình, nên sương trắng bị kéo thành xám. Tăng bù sáng khoảng +0,3 đến +1 bước để sương trở lại trắng sáng.
Chụp thác nước lúc nào đẹp nhất?
Ngày trời âm u hoặc lúc thác nằm trọn trong bóng râm thường đẹp nhất, vì nước trắng và đá tối cân bằng hơn, không có đốm nắng. Ánh sáng yếu cũng giúp dùng tốc độ chậm làm mượt dòng nước.
Mưa phùn ở miền Bắc thường vào tháng nào?
Mưa phùn thường gặp ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ vào cuối mùa đông và mùa xuân. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác, nên theo dõi dự báo thời tiết gần ngày đi.
